Diyarbakır’ın Sur ilçesinde, avesta | CULTURE çatısı altındaki subSPACE’in ikinci sergisi Ya duyemîn / İkincisi / The second one, 18 Ekim’de açıldı ve 28 Şubat 2027’ye kadar görülebilecek. Gül Hür ve Şener Özmen’in küratörlüğünü yaptığı sergi, Fikret Atay, Mahmut Celayir, Murat Gök, Sidar Alışık, Şener Özmen ve Zeynep Uruç’un farklı dönemlerde ürettiği işleri aynı mekânda yeniden bir araya getiriyor. Sergi adını Hiner Saleem’in Ez û Ez (Jiyana min a piştî mirinê)romanındaki bir cümleden alıyor ve ilk gösterimden sonra bir sanat eserine ne olduğunu soruyor.

Ya duyemîn, subSPACE, avesta | CULTURE, Diyarbakır, 2026.
Editorial Collective olarak bu söyleşide küratörlere serginin kuruluş mantığını soruyoruz: Bir işin yıllar sonra başka işlerin yanında yeniden gösterilmesi ne anlama geliyor? Çağdaş sanat dizgesinin “ilk kez” değerine verdiği önem karşısında bu yaklaşım nasıl bir tavır alıyor? Kürtçe bir ad ve kitaplarla aynı çatıyı paylaşan bir mekân sergiyi nasıl biçimlendiriyor? Sorular, bu tartışmaları yürüten düşünürlerin ve çağdaş sanat örneklerinin etrafında kuruldu.

Gül Hür
Editorial Collective– Serginin çıkış noktası, Hiner Saleem’in Ez û Ez romanındaki “yalnızca bir hayatım olduğunu öğrendiğimde, ikincisi başladı” cümlesi. Bu cümle, “tekrar” eden bir hayatı algılayan öznenin bu tekrarı “fark” ettiğini sezdirir. Zira Gilles Deleuze, Fark ve Tekrar kitabında şöyle yazar: “Geri dönen aynı değildir, geri dönen benzer değildir; bundan ziyade, Aynı geri dönenin, yani Farklı’nın geri dönüşüdür, benzer geri dönenin, yani Benzemeyen’in geri dönüşüdür” (Deleuze, 2017, s. 389). Deleuze, özetle, Aynı’nın benzer olmadığını, farkın yeniden kurulumu olduğunu söyler. Bu kurulumu çağdaş sanat bağlamında bir pratik olarak ele aldığımızda, örneğin Marina Abramović’in Kasım 2005’te New York’taki Guggenheim Müzesi’nde yedi gece boyunca, her gece saat 17.00’de başlayıp gece yarısı sona eren yedi saatlik performanslarla sahnelediği Seven Easy Pieces (Yedi Kolay Parça) adlı işi gösterebiliriz. Abramović, aralarında başka sanatçıların (Bruce Nauman, Vito Acconci, VALIE EXPORT, Gina Pane, Joseph Beuys) eski performanslarının da bulunduğu yedi performansı yeniden sahneledi. Her yeniden sahneleme, ilk gösterimin yinelenmesi olarak değil, ayrı bir iş olarak okundu. Bu örnekten hareketle, Ya duyemîn, bir kurumun ikinci sergisi olarak mı tasarlandı, yoksa Deleuze ve Abramović’in ele aldığı türden bir tekrarın farkına mı yönelikti? Sergiyi “ikinci hayat” üzerine bir önerme olarak kurma fikri nasıl doğdu? Yani Saleem’in bu cümlesi size bir ad ve bir motto vermenin ötesinde, sergi yapma biçiminizi nasıl yönlendirdi? Dahası, sergiyi hazırlarken bu fikri bir tez ya da yöntem olarak adlandırmamayı bilerek mi seçtiniz?
Gül Hür– Çok katmanlı bir soru olduğu için bu soruyu yanıtlamaya subSPACE’i kurma sürecimizden başlayarak açmaya çalışayım. 2025’in yazında bugün avesta I CULTURE’ın binası olan yeri gördüğümüzde, Abdullah (Keskin) ile hayal ettiğimiz her şeyi gerçekleştirebileceğimiz bir dünyaya adım attığımızı biliyorduk. Bugün subSPACE’e de ev sahipliği yapan avesta I CULTURE; bünyesinde Avesta Yayınları’nı, Celadet Alî Bedirxan Kürdoloji Kütüphanesi’ni ve Avesta Kültür Vakfı’nı da barındırıyor. Biz mekânı tasarlarken bunların hiçbirini birbirinden ayrı, her biri kendi kalın duvarlarına sahip başlıklar olarak görmedik. Bilakis, birbiriyle konuşan ve hatta iç içe geçmiş alanlar olarak değerlendirdik. Kütüphane ile aynı katta olan subSPACE’in kapısının olmamasının nedeni de bu. Kaldı ki ben de akademik olarak başladığım kariyerim boyunca edebiyat, sanat, tarih, sosyoloji, tiyatro, felsefe ve müzik gibi pek çok alanın kalın çizgilerle birbirinden ayrılmaması gerektiğini; pekâlâ bir tiyatro oyunu ile bir doktora tezinin aynı yere yönelmiş iki farklı medium olabileceğini gördüm. Bu sonuca varmamda elbette üniversite, araştırma enstitüsü, sivil toplum kuruluşu ve yayıncılık gibi farklı alanlarda kazandığım tecrübe ve okumalarım da etkili oldu.
subSPACE’i de bu doğrultuda şekillendiriyoruz. “Bir sergi yapmak” fikrini büyük harflerle yazıp, ona ciddi anlamlar yükleyerek dokunulmaz bir yere koymadık. Burada İsviçreli ünlü küratör Harald Szeemann’ı anmak gerek. Onun sergiyi yalnızca eserlerin bir araya getirildiği bir alan değil, başlı başına bir düşünme ve ifade biçimi olarak ele alan yaklaşımından ilhamla; sergiyi yaşayan, değişebilen ve yeni karşılaşmalara açık bir yapı olarak düşünüyoruz. Dolayısıyla fikre, projeye, konsepte ve sürecin kendisine daha büyük bir anlam atfediyoruz. “Sergileme” kısmı uzun erimli yolun yalnızca bir kısmı. Sergi hazırlık sürecinde bir araya gelmelerimiz, fikir teatilerimiz, eserler üzerine düşünmemiz ve sergileme sonrasında yaptığımız her türlü etkinlik bizim ilham kaynağımız oluyor.
Öte yandan Hiner’in (Saleem) son romanının giriş cümlesinin bu sergiye ilham olmasını da benzer bir yerden açıklayabilirim. Fikir ve konsept Şener’e (Özmen) ait. Bu fikri, kendisi Chicago’da olduğu için katılamadığı Sakar’ın (Sleman) çok başarılı geçen Bîra Rû sergisinden sonra yolumuza nasıl devam edeceğimizin planlamaları sürerken getirdi. Hem ikimizin de Hiner’le yakın dostluğunun olması, hem de benim Hiner’in son romanının Türkçe çevirisinin editörlüğünü yapmış olmamın başlangıç noktasına katkısı büyük oldu. Hiner’in içli ve muzır dünyasına ikimiz de epey hâkimiz. Onun romanı boyunca bizi peşinden sürüklediği “ikinci hayat” fikrinin izini, subSPACE’in ikinci sergisinde bu kez eserlerin ikinci hayatlarının peşine düşerek sürmeye karar verdik. Bir grup sergisi yapmayı çok istiyorduk. Yalnızca Kürt sanatına değil, Türkiye çağdaş sanat tarihine de eserleri ve yaratıcılıklarıyla yön vermiş ve Şener’in de içinde olduğu Kürt sanatçıların 2000’lerin başından itibaren ulusal ve uluslararası alanlarda gösterilmiş bazı işleri ile birlikte daha yakın zamanda yapılmış işleri bir araya getirdik. Sergide yeni olan tek eser, Sidar’ın (Alışık) Ya duyemîn için Diyarbakır’dan ilhamla yaptığı Urbs işi oldu. Onun dışındaki tüm işler çeşitli mecralarda gösterilmişti.

Ya duyemîn, subSPACE, avesta | CULTURE, Diyarbakır, 2026.
Bütün bu işleri üretildikleri dönem ve bağlamdan çıkartıp 2026’nın Sur’unda yan yana getirmenin farklı bir anlamı olduğunu düşünüyorum. Mahmut Celayir ve Zeynep Uruç’un bireyselliklerinin karşı karşıya durup birbirine göz kırpmasının, Sidar Alışık’ın Diyarbakır manzaraları ile Murat Gök’ün alçak uçuş yapan jetlerle kaplı Diyarbakır semalarının yan yana gelmesinin, Şener Özmen’in Kürtçe konuştukça dayak yiyen çocuklarına bugünden bakmanın, Fikret Atay’ın imkansızlıklar içinde müzik yapan çocuğunun bütün galeriyi ele geçiren sesini duymanın ve nihayetinde pes ederek “enstrümanını” tepeden aşağı atmasının bugün ne anlama geldiği üzerine düşünmenin hepimiz için iyi bir egzersiz olacağı kanaatindeyim. Misal, Şener’in dayak yiyen çocukları bana bugün Kürtçe için farklı şekillerde yediğimiz dayakları hatırlatıyor: otosansür uygulamak zorunda kalınan lisans üstü tezlerini, yasaklanan kitapları veya kamusal alanda Kürtçe konuşulunca aniden çevrilen bakışları… Dolayısıyla o videonun 2004’te ilk sergilendiğinde dokunduğu yaraların bağlamı farklı olsa da her sergilendiğinde içinde bulunduğu zaman ve mekanla yeniden anlam kazanacak.

Zeynep Uruç, Reflection in Stillness, (Dinginlikte Yansıma) 2024, Tuval üzerine akrilik · 75 × 122 cm. Reflection VI (Yansıma VI), 2025, Tuval üzerine akrilik · 25 × 25 cm. Reflection VII (Yansıma VII), 2025, Tuval üzerine akrilik · 25 × 25 cm. Between Darkness and Doorway (Karanlık ile Eşik Arasında), 2025, Tuval üzerine akrilik · 76 × 76 cm.
Bu soruyu şu hassasiyetimizi hatırlatarak bitirmem yerinde olur: Az evvel de sözünü ettiğim gibi çağdaş sanat gibi yer almanın ve “tutunmanın” diğer bazı sanat alanlarına kıyasla katbekat zor olduğu bir alanda uzun yıllar var olmuş ve var olmakla kalmayıp bu alanı şekillendirmiş Kürt sanatçıların bu vesilelerle bir araya gelmesi, en büyük dertlerimizden biri. Bu anlamda hem farklı Kürtlükleri hem de farklı sanat perspektiflerini ve işleri bir araya getirmeyi önemsiyoruz. Bu prensip elbette ki diğer kültürel grupları veya dünyanın diğer bölgelerinden işleri ve sanatçıları dışlamıyor. Metinlerimizde de sıklıkla dile getirdiğimiz gibi subSPACE hem hafıza, toplumsal cinsiyet, coğrafya ve yaşam alanları gibi temalar üzerine çalışan üretimlere öncelik veriyor, hem de bu alanları birbirine bağlayan kesişimlere önem veriyor.
E.C.– Peter Osborne, Kavramdan Sonra kitabının girişinde çağdaşı yakın zamanda üretilen her şeyin toplamı olarak değil, eleştirel ve seçici bir kavram olarak ele alır; çağdaş sanattaki “şimdi”nin basit bir nosyon olmadığını, zaman felsefesiyle birlikte düşünülmesi gerektiğini savunur (Osborne, 2021, s. 13). Çağdaş sanat dizgesi ise bienalleri, fuarları ve galeri programlarıyla büyük ölçüde “ilk kez gösterilen” işe değer atfediyor; ikinci, üçüncü ve dördüncü gösterimler çoğu zaman bir özgeçmiş satırı ya da dolaşım kaydı olarak kalıyor. Örneğin Felix Gonzalez-Torres’in 1991 tarihli Untitled(Portrait of Ross in L.A.) [Başlıksız (L.A.’de Ross’un Portresi)] adlı şeker yığını işi, her sergilemede yeniden kuruluyor, değişiyor ve her seferinde başka bir izleyiciyle karşılaşıyor. Küratörler olarak, işler özelinde “ilk kez” sergilenmeyeni geri plana iten ya da tersinden bakarsak “ilk kez” sergilenmeye değer atfeden bu mantığa karşı, sergiyi kurumsal bir pratiğe dönüştürürken nasıl bir estetik deneyim yaklaşımı geliştirdiniz?
G.H.– “İlk kez” kurulan ile “birden fazla kez” gösterilen arasında bir hiyerarşi kurmuyoruz. Yaratmaya çalıştığımız sanatsal perspektif, Kürdistan’a ve daha özel olarak da Diyarbakır’a özgü. Pontus Hultén’in özellikle 1960’larda Stockholm’de Moderna Museet’de, ardından 1970’lerde Paris’te Centre Pompidou’nun kuruluş sürecinde geliştirdiği, bir sanat kurumunun yalnızca hazır bir izleyiciye program sunmakla yetinmeyip kendi kamusunu yaratması gerektiği düşüncesinden hareketle, subSPACE’i de bulunduğu yerle birlikte düşünen, buradaki sanatçılarla, izleyicilerle ve kültürel hafızayla ilişkisini zaman içinde kuran bir yapı olarak görüyoruz. Bu anlamda Diyarbakır’ın kendine has bir izleyicisinin, sanat takipçisinin ve hâlâ emekleme aşamasında olan bir sanat ortamının olduğunu gözlemliyor ve gerçekleştirdiğimiz ve planladığımız bütün projelerde de bunu göz önünde bulunduruyoruz. Merak eden, izleyen, araştıran, yazan ve eserlerle daha doğrudan ilgilenen gibi çeşitli katmanlarda takipçi olduğunu gördük. En ileri hedeflerimizden biri de bu son grubu güçlendirmek. Yani sanatın yoğun bir emekle üretilen ve değeri olan bir işle neticelenen bir sürecinin olduğunu ve devamını sağlamak için de bu alana farklı grupların katkı sunması gerektiğini düşünüyor, bunu teşvik ediyoruz. Nihayetinde sanatçı için bunun sürdürülebilir bir mekanizması olması gerektiğini ve koleksiyonerliğin bu işin en hayati noktalarından biri olduğunu göstermek uzun erimli hedeflerimizden biri. Bu yüzden sanat alanına bebek adımlarıyla yönelmeye başlamış orta sınıfı çok önemsiyoruz. Bu sınıftan koleksiyonerler çıkarmayı başarırsak şüphesiz bu, en önemli kazanımlarımızdan olur.
Mahmut Celayir, Otoportre, 2015, Tuval üzerine yağlıboya · 150 × 250 cm. Otoportre, 2020, Video · 5 dk. 33 sn.
Bunun yanında; içine kapalı, yalnızca birbiriyle konuşan dar bir “Kürt sanatı” yerine dünya ile konuşan ve yine dünya ile etkileşimde olan bir sanat ortamı yaratmak da bir diğer hedefimiz. Kürt üretim ve düşün dünyası olarak yıllardır karşılaştığımız zorlukları bir kez de burada tekrarlamaya gerek duymuyorum. Bütün bu tarihsel zorlukları heybemizde tutarak Kürtlüğün kendi özgün koşulları içinde, bulunduğumuz alanlarda işlerimizi yürütmek çok daha anlamlı geliyor. Bu nedenle, yine yıllardır içine sıkışmak zorunda kaldığımız, beni akademik olarak da cezbeden ve düşün dünyamızın sorunsallaştırması (ve belki de artık biraz uzaklaşması) gerektiğini düşündüğüm direniş, savaş, çatışma, sömürge gibi kavramları sanatı aracı kılarak gözden geçirmeliyiz. Tüm bu kavramların anlamı, tarihselliği ve gerekliliği elbette ki reddedilemez. Fakat bir Kürt sanatçının “çatışma” ve “sömürge”den ibaret olmadığını; bireyselliğini, kişisel okumalarını, temasta olduğu kişi ve kurumları, destek gördüğü sermayeyi ve uluslararası dolaşımda yer aldığı ağları göz önünde bulundurarak o sanatçıyı ve sanatını ele almamız gerektiğini düşünüyorum. Benzer bir noktadan hareketle, bir sanatçıyı yalnızca kendi hikâyesi ve eserleri ile bulunduğu ortamdan çekip çıkartarak değerlendirmenin de eksik bir bakış açısı olacağı aşikâr. Sınırları çok geniş bu sanat alanının ne ulusal sınırlara ne de dar akademik tanımlara sığmayacağını düşünüyorum. Bütün bunların üzerine tekrar düşünmek ve daha da önemlisi birlikte düşünmek için Diyarbakır bize benzersiz bir tarihi ve mekânsal fırsat sunuyor. subSPACE’in yüklendiği rol tam da bu noktada anlam kazanıyor.
E.C.– Sergi adını Kürtçe, Türkçe ve İngilizce kuruyor ve Kürtçe sözcük başta duruyor: Ya duyemîn / İkincisi / The second one. Ad bu sırayla okunduğunda Kürtçe asıl söz, Türkçe ve İngilizce ise ona eşlik eden karşılıklar olarak duruyor. Tam da bu noktada, Şener Özmen’in Our Village (Köyümüz, 2004) adlı videosunda, bir hedef tahtasının çemberinde duruyormuş izlenimi veren ve Kürtçe şarkı söyleyen iki çocuğun şarkısı kesintiye uğratılıyor ve yüzleri giderek morarıyor. Bu iş, Kürtçenin kesintiye uğratılmış bir süreklilik olarak yaşandığı bir deneyimi gösteriyor ve tartışmanın tam ortasında duruyor. Sergi adında ise Kürtçe kesintiye uğramıyor, çevirilerden önce ve ilk sırada yer alıyor; aynı iş de yıllar sonra böyle bir adın altında yeniden gösteriliyor. Bu karşıtlık, adın bir etiketten öte, işlerin ikinci gösterimiyle birlikte okunması gereken bir duruş olabileceğini düşündürüyor. Bu işin de yer aldığı sergide üç dilli bir adın, Diyarbakır’daki izleyiciyle sergi dışından gelen izleyici arasında farklı karşılıklar bulacağını düşündünüz mü? Dahası, Kürtçe sözcüğün bu bağlamda başa alınması sizin için basit bir çeviri tercihinden mi ibaretti yoksa bilinçli bir tercih miydi?
G.H.– Elbette ki Kürtçeyi her zaman başa almamız bilinçli bir tercih. Burada Avesta’nın 30 yılı aşan mirasının üzerine inşa edilmiş bir “fikir” olduğumuzu anmadan geçemeyeceğim. 32. yılına doğru ilerleyen Avesta, kuruluşundan bugüne bir yayınevi olmanın ötesine geçip farklı alanlarda üretim yapan Kürtler için Kürtlüklerini yeniden düşünmede ve belki de inşa etmede aracı bir rol oynadı. Bunu yaparken de hem farklı Kürtçelerin hem de farklı Kürtlüklerin bilincinde olup hiçbirini dışlamadan, hepsine eşit şekilde yer vermeye çalıştı. Bugün Avesta, bu Kürtlükler etrafında şekillenmiş, doğal seyrinde kendine okuru, yazarı, çevirmeni, editörüyle birlikte yön veren canlı bir kurum haline geldi.
Murat Gök, Low Approach (Alçak Uçuş), 2009, Video • 1 dk. 21 sn. Berfîn, 2010, Fotoğraf, 30 x 45 cm.
Kürtçe konusunda vereceğim örnek ilk sergimizden, yani Sakar’la geçirdiğimiz günlerden olacak. Sakar bir Soran ve ben bir Zaza’yım. Bazen Kurmanci (çünkü Sakar’ın Kurmancisi de gayet iyiydi) ama çoğu zaman İngilizce anlaştık. Türkçenin Sakar’ın hayatında da işinde de hiçbir yeri olmadığı için bazı duyurularımızı ve metinlerimizi yalnızca Kürtçe ve İngilizce yapmaya karar vermiştik. Hatta sergide bazı ilginç ve keyifli anlar da yaşadık. Örneğin ben açılış konuşmasını Zazaca yaptım, Sakar’la yaptığımız artist talk’a ise Zazaca başlayıp İngilizce devam ettim ve Sakar da yanıtlarını bazen Sorani, bazen Kurmanci ve hatta bazen de Sormanci verdi! Kürt dili ve kültürünü ileri taşımak gibi kıymetli bir şiar ile yıllarını geçiren bir kurumun evrildiği bu noktada, Kürtçe tabii ki her zaman en başta yer alacak.
Kürtçenin yanındaki diller ise bağlama göre değişiklik gösterebiliyor. Örneğin Ya duyemîn’de yer alan altı sanatçımızın her birinin Kürtçe ile kurduğu ilişki ve izleyici dinamikleri daha farklı olduğundan Türkçeye de her zaman İngilizce ile birlikte yer verdik. Şu gerçekliğin de altını çizmekte fayda var: sanat alanı uluslararası izleyiciye hitap eden bir mecra ve bizim hedeflerimiz biri de Kürt sanatının burayla temasını güçlendirmek. Dolayısıyla İngilizcesiz düşünülemeyecek bir alandan bahsediyoruz. Özetle Kürtçe ve İngilizce her zaman var, yanına gelecek diğer diller ise sanatçılara, sergiye ve bağlama göre değişiklik gösteriyor. Örneğin orta vadede hedeflediğimiz bazı uluslararası işbirlikleri söz konusu olduğunda da ilgili sanatçının geldiği ülke ve dili üçüncü bir dil olarak sergide yerini alacak. Bu anlamda avesta I CULTURE da subSPACE de her zaman çok dilli politikasını devam ettirecek.

Şener Özmen
Editorial Collective– Boris Groys, Sanatın Gücü kitabında sergilemeyi eserin dışında kalan bir idari işlem olarak görmez; eserin kamusal varlığını kuran bir edim olarak ele alır (Groys, 2014, s. 25, 26). Bu okumaya göre bir işin nerede, hangi işlerin yanında ve hangi çerçevede gösterildiği, o işin ne olduğunu da belirler. Ya duyemîn, Diyarbakır’ın Sur ilçesinde, içinde bir kitabevinin ve Celadet Alî Bedirxan Kütüphanesi’nin bulunduğu bir yapının alt katındaki subSPACE’te açıldı. Siz hem serginin küratörlerinden biri hem de işleri sergilenen sanatçılardan birisiniz. Kendi işinizi, kitapların ve bir kütüphanenin üstünde durduğu bu mekânda, farklı dönemlerden gelen başka işlerin yanına koymak, onu bir küratör olarak seçmek ve aynı zamanda sanatçısı olarak izlemek nasıl bir deneyimdi? Sur’un tarihsel yükü ve kütüphanenin Kürtçe bir hafıza yeri olarak varlığı, işinizi ve okuma biçiminizi değiştirdi mi?
Şener Özmen– Groys’un bu argümanı, Marksist söylemin tekrarı gibi, yani maddi hayatın üretim tarzının, hayatın politik, entelektüel ve kültürel süreçlerini de belirlediği savına dayanıyor. Basitçe bir determinizm olmasa bile, yine de belirleyenlerin yeni koşullar yarattığını söylemek olası. Sizin sıralamanızla gidersek, bir çalışmanın nerede, hangi işlerle birlikte ve hangi çerçevede gösterildiği, o işin ne olduğunu gösterir mi? Cevabım hayır! Nerede? kısmı, uluslararası sanat dünyasında özellikle 2000’lerden sonra yeni tartışma alanları yarattı. Sözgelimi sanat eserlerinin ticari mekânlara taşınması (galeri bir ticari mekân değilmiş gibi), müze, kamusal alan, tüketim kültürü ve gündelik yaşam arasındaki sınırların yeniden kurulması ile ilgili tartışmaları da gündeme getirdi. 2013’te Şangay’da açılan K11Art Mall[1], dünyanın ilk müze-perakende konseptli, sanat ve ticaretin hibrit modeliydi. Çağdaş sanatı, tüketim çılgınlığının tapınağına masseden bu girişimin, ‘kamusal alanların genel kalitesini yükseltmek’ gibi bir amacı vardı. Sergiler, doğrudan rejimi hedef almayan, suya sabuna dokunmayan politik eleştiriyle sınırlı kalıyordu. Eleştirel bir makale istiyorsanız, Natalia Grincheva’nın Springer Nature Link’teki makalesine[2] ulaşabilirsiniz. Makale, K11Art Mall örneği üzerinden hibrit-sanat perakende alanlarını stratejik olarak siyasetten arındırılmış bir uluslararası etkileşim biçimi sergilemek için nasıl kullandığını araştırarak, ticari ve diplomatik hedeflerin nasıl müzakere edildiğini ortaya koyuyor. Chicago’daki Fashion Outlets of Chicago[3] (Rosemont, US), bu alandaki en iyi örneklerdendir mesela. Alışveriş merkezinin içinde dönemsel sergiler, mekâna özgü yerleştirmeler ve sanatçı videoları, QR kodlu rehberler eşliğinde görülebiliyor. Tabii bir de kalıcı yapıtlar var. Avrupa’da biraz daha farklı bir anlayış gündemde, bu değişmeyeceği anlamına gelmiyor. Şimdilik, sanatçıların eserlerini ticari mekânlara taşıyan geçici sergi ve kamusal sanat programları yürütülüyor. Jason Lazarus’un A Century of Dissent: Miami![4] (2018) yerleştirmesi, Miami’de eski bir alışveriş merkezinde faaliyet gösteren Mana Contemporary’de gerçekleştirilmişti. Lazarus, kentin son yüz yıllık protesto tarihinden pankartları yeniden üretmeye ve ziyaretçileri bu sürece katmaya davet ediyordu. Bütün mesele, çağdaş sanatın kendisini finanse eden şirketleri eleştirip eleştirmeyeceği.
Groys’la başladığınız için sürdürüyorum; kitabın tartışmaya açtığı temel söylemlerden biri de modern veya çağdaş sanatın sahip olduğu iddia edilen çoğulculuk dogması. Groys, kimi sanatçıların sanatın özerkliğinde ısrar ederlerken, kimilerinin de siyasi katılımda bulunduklarını söyler ve ilginç bir örnek verir;
“Bir keresinde Malevich, sanatçının dürüstlüğüyle mücadele ettiğini söylemişti. Broodthaers ise —sanatsal çalışmalarına başladığında— samimiyetten uzak bir şeyler yapmak istediğini dile getirmişti. Samimiyetten uzak olmak, bu bağlamda, tüm beğenilerin ötesinde —hatta kişinin kendi beğenisinin de ötesinde— bir sanatsal üretim yapmak anlamına gelir.”[5]
O halde bir çalışmanın hangi öznel koşullarda ortaya çıktığını da sorgulamalıyız, ki bu da bizi çok eski bir tartışmaya götürür. Muhtemelen Maurice Merleau-Ponty’ye; onun, sanatçının dünyayı algılama biçimi, yapıtın çizgisine, rengine, mekânına ve ifade biçimine yansır dediği noktaya. Kolonyalizm, post-kolonyalizm, asimilasyon, dil politikaları, kültürel tahakküm ve tarihsel şiddet tartışmaları bağlamında ise; Frantz Fanon, Edward Said, Spivak, Homi K. Bhabha ve Walter Mignolo’ya.

Our Village (Köyümüz), 2004, Tek kanallı video, PAL DV • 7 dk. 09 sn.
Ne ki, sergiler böyle kurulmuyor. Sanatçıların da —sadece Ya duyemîn bağlamında değil— bu kavramlarla ürettiklerini düşünmüyorum. Daha açık ifade etmek gerekirse, bir ilişki varsa, onu çalışmanın kendisi sağlıyor. Tek bir sanatçının dönemsel çalışması, yeni —ve farklı— bir sergi düşüncesini tetikleyebiliyor ve diğer tüm bağlamlar, bu çalışmanın ilk gösteriminin yayacağı etkiye bağlanabiliyor. Tersi de mümkün, mesela bir grup sanatçının “kötü” çalışması (burada kötü olanları, iyi olanlardan küratöryal bir seçimle ayrıştırılmış olarak okumak gerekiyor, yoksa doğalarında kötülük barındırdıkları için değil), Halil Altındere’nin 2002 yılında Refika’da (İstanbul), besin aktivisti, şef Defne Koryürek’in (Vasıf Kortun’un eşi) deniz mahsulleri restoranında gerçekleştirdiği I’m bad, and I am proud[6] (Kötüyüm ve Gurur Duyuyorum) sergisinde bir araya getirilmiş, sergi de, ayrıca küratör de yer almıştı.[7] Kortun’un Proje4L İstanbul Güncel Sanat Merkezi’nde gerçekleştirdiği Yeniden Bak[8] (2001) sergisi de önemli. Cem İleri’nin Kortun’la Sanat Dünyamız için yaptığı söyleşiye bakmakta fayda var.[9] Yeniden bakmalıydık, ama neye? Duvarlara asılmış bir şeye gelmeyen izleyiciye mi, küratörün açık plan üzerine gitme konusundaki kararlılığına mı, veyahut tekrar tekrar sergilenen çalışmalara mı? İlk el üretimi defter çalışmalarımdan biri olan Şizo-Defter, Kortun’un 1999’daki Özel Bir Gün[10] sergisinde sergilemişti. Yeterince bakılmamış olmalı ki, Yeniden Bak’ta, diğer işlerimle birlikte yeniden görücüye çıktı. Bugün gibi anımsıyorum, Şizo-Defter, diğer yazı-çizi içerikli işlerimle birlikte bir koleksiyoner tarafından satın alınmış, unique bir çalışma olduğu için, Kortun’un yönettiği —o zamanki adı Platform Güncel Sanat Merkezi olan— çekim merkezinde, elime eldiven geçirerek kendi ürettiğim defteri uzun uzadıya incelemiştim. Oldukça tuhaf anlardı. Şu ikinci hayat meselesi, galiba bu türden bir yabancılaşmayla gelip, kapımı çalmıştı. Aslında neye bakıyordum? Çünkü, yine 2001’de, küratörlüğünü Roberto Pinto’nun yaptığı, Kortun’un da Türkiye kısmını kürate ettiği Short Stories (La Fabbrica del Vapore, Milan, 2001), sergisi için ilk kez pasaport başvurusunda bulunmuş, Emniyet’te Terörle Mücadele ekipleri tarafından göz altına alınmıştım. The Story of Tracey Emin’in el yazmaları, çıktıları masamdaydı. Sanatçının 1995 tarihli Everyone I Have Ever Slept With 1963–1995 adlı yerleştirmesindeki bütün o erkekler sorun olabilirdi. Yani ben, Tracey Emin’in Öyküsü’nü[11],pek de muhteşem koşullarda üretmedim, bir sanatçı için bu koşulların ne olduğunu bilmiyordum, çok da düşünmüyordum aslında. Tracey Emin’in Öyküsü, ikinci kez, bu kez numaralandırılmış kopyalarıyla bir masada sergilendiğinde, koca mekândaki lokasyonuna çok az uğramış (La Fabbrica del Vapore’da masa başında Serkan Özkaya’nın çektiği bir fotoğrafım vardı), daha çok Wim Delvoye’nin sergideki çalışmalarına bakmıştım.
Şimdi, Kürt edebiyatını ve güncel sanatını düşünürsek, büyük bir muamma olarak bekleyen şu ilklik meselesine hiç ama hiç girmeden, hatta, Ali Akay’ın Diyarbakır’da gerçekleştirdiği Dilin Gücü I ve Dilin Gücü II -Minör-oluş (2003-2004) sergilerine de değinmeden, minimal bir serginin, çağdaş bir Kürt yönetmen ve yazarın romanından (bir cümleden diyelim) feyz alınmış olmasını, bunun Avesta gibi, Kürt yayıncılığı ve Kürt düşün alanında çığır açmış olan bir yayınevinin basamaklarla inilen, Celadet Alî Bedirxan Kütüphanesi’ne ayak basarken, soldan girişi olan küçük mekânında (subSPACE’da) gerçekleşmiş olmasını daha çok önemsiyorum. Ya duyemîn, subSPACE’in de ikinci sergisi, bu kez solo bir sergi yapmak yerine, bir grup sergisi olması ile ilgili Gül Hür ile hemfikirdik. İkincisi’nin sergi mekânının “ikinci sergisi” olması tamamen rastlantısal olmasa da, kavramsal altyapının Hiner Saleem’in Ez û Ez’deki ikinci hayatın keşfiyle şekillendiğini söyleyebilirim. Gül’ün zaten Hiner’le bir söyleşisi vardı.[12] Ez û Ez’in Türkçe çevirisi olan Küllerim, Golda ve Diğerleri’nin de editörlüğünü yapmıştı. Saleem’i, farklı mecralardan okumuş ve tartışmıştık, ancak romandan bir sergi oluşturma düşüncemiz yoktu. Bu, çok sonradan ortaya çıktı. Onun, umut, mizah, umutsuzluk, trajedi, nostalji ve sürgün arasında ilişki kurma biçimini sevmiştik. 9B’nin küratörleri Charles Esche ve Vasıf Kortun’un bienal kataloğundakiDünya Senin başlıklı ortak metinlerinde şöyle bir cümle geçer: “Sanat ve siyasal değişim arasındaki ilişkinin koşullarını bir sebep sonuç bağıyla tanımlamak herhalde asla mümkün olmayacak ve kişisel bir düzeyde farklı düşünmeye itilenler bile bu kökenlerden tamamıyla haberdar olmayacaklar.”[13] Hiner mesela, göçmen olmakla, politik sürgün olmak arasına kalın bir çizgi çekiyordu. Mizahın hâlâ yaratıcı bir alan olup olmadığını sorgulatıyordu. Bu anlamda evet, Ya duyemîn, tezi olan bir sergi olmadı. Yani dünyayı ve şeyleri aşırı yorumlayan, muhalif siyasal pozisyonlar alan, güncel sanatın geleceğine ilişkin iddialarda bulunan, sergiyi bir manifesto gibi kurmaya çalışan üstenci küratöryal bakıştan sıyrıldık sayılır.
Bizde (Kuzey Kürdistan’da) sanat tarihi yazımı öncü sanatçıların pratiklerinden çok sonra başladığı için, gecikmeli sanatsal öncülük, gecikmeli kurumsal meşruiyet ve yine gecikmeli kültürel iktidar arasındaki gecikmeli çatışmalar başlangıçtan beri varmış gibi okunabiliyor. Bu tarihsel gecikme sanatın kendisini ve bugün nasıl anlaşıldığını da etkiliyor. Kürt güncel sanatı da, birden fazla modernitenin, farklı tarihsel zamanların ve küresel eşitsizliklerin aynı anda var olduğu bir çağdaşlık anlayışıyla ilerlemeye çalışıyor. Şunu da söylemek lazım, belki de hatırlatmak. Biz Diyarbakır’daki ilk sergimizi [Art and The City][14] 2001 yılında, Dağkapı’daki Güzel Sanatlar Galerisi’nde açmıştık. Yani, yirmi beş yıl önce. Serginin kavramsal çerçevesini ben hazırlamış, metni de ben kaleme almıştım. 2002 yılında ise Osman Kavala’nın girişimleriyle Diyarbakır Sanat Merkezi (DSM) açıldı. 2000’lerin ilk yarısında Diyarbakır ve çevre kentlerde ortaya çıkan güncel sanat kümelenmeleri, inisiyatifler, topluluklar ve mekânlar, hatta gecikmeli akademik tartışmalar, bu etkinin ürünüdürler. Buna, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi bünyesinde gerçekleştirilen sergiler de dahil.
subSPACE, halkaya son eklenenlerden. Galeri demiyorum, çünkü galeri değil. Mekân içinde bir alt mekân (alt başlık gibi) demeyi daha işlevsel buluyorum. Sürdürülebilir mi, açıkçası ben de bilmiyorum. Bu, pek çok faktöre bağlı. Diyarbakır’da sürdürülebilirlik (bu alandaki herhangi bir şeyi düşündüğümüzde), sadece sanatçıların üretim hızlarına ya da bitmez tükenmez arzularına bağlanamaz. Kümelenmeler ya da inisiyatifler kendi iktidar alanlarını korumak için (tartışmadan çok, etkinliğe dayalı yapılar olarak) şimdilik merkezi siyasete eklemleniyorlar, kent estetiği siyasetin öncülüğünde ilerliyor. Bu yanıyla, 1990-2000’li yıllardaki Balkan güncel sanat pratiklerinin kurumsallaşmasını anımsatıyor. Mesela Saraybosna’daki Soros Çağdaş Sanat Merkezi (SCCA), 1996’da kuruldu. Meeting Point (1997), Beyond the Mirror(1998) ve Under Construction (1999) sergileri, Bosna-Hersek’te yeni sergileme ve kamusal alan pratiklerinin gelişmesinde önemli rol oynadı. Tirana Bienali, bölgesel sanat çevrelerini, uluslararası sergi ağlarına bağladı. Belgrad merkezli Škart kolektifi gibi oluşumlar, 1990’ların savaş ve milliyetçilik koşullarında alternatif müdahale biçimleri geliştirdi. Tek bir farkla, Balkanlar, sosyalizm sonrası bir arayış içindeyken, Kürt sanatçılar geç sosyalist bir düzende yaşıyormuşçasına hızla klikleşmeye başladılar. Şaşırtmıyor, Balkan güncel sanatçıları ve küratörleriyle oldukça iyi ilişkilerimiz oldu. 2003 yılında küratörlüğünü René Block’un yaptığı In Den Schluchten des Balkan (Kunsthalle Fridericianum, Kassel, Germany) sergisiyle başlayan meşhur Balkan karşılaşması, sonraki yıllarda Tirana, Kosova, Belgrad, Zagreb ve Ljubljana’daki grup sergileriyle sürdü. In Den Schluchten des Balkan[15] sergisindeki kilit isim, Alman yazar Karl May idi. May’in, 1892’de yayınlanmış Durchs wilde Kurdistan (Vahşi Kürdistan İçlerinde)[16] adlı macera kitabını anımsayalım. Ya duyemîn de Kürt yazar ve yönetmen, Hiner Saleem’in Ez û Ez romanı oldu. Sanırım bu son derece anlaşılır bir nokta. Hiner Saleem ilk kez bir güncel sanat sergisine imgesel malzeme taşımış oldu, sergiyi oluştururken, çalışmaların bu yeniden, yeniden ve yeniden sergilenmeleri meselesini çokça tartıştık. Küratörlerin ve galerilerin “yeni iş” saplantılarına cevap niteliğinde değil, tam da sizin söz ettiğiniz minvalde, ilk kez sergilenmeye değer atfeden bir yaklaşımı dışarıda bırakarak, şimdi nasıl okunacak (nasıl okunmalı değil), sorusunu sorulabilir kıldık. Tam da “iç cepheyi tahkim” projesinin yürürlükte olduğu bir zaman diliminde (ne acayip zamanlar!), farklı tarihlerde üretilmiş çalışmaları bir araya getirerek, minör bir tartışmaya kapı aralamak istedik.
Gundê Me (videodaki başlıkla Our Village, 2004), Diyarbakır’da ilk kez gösteriliyor. Daha önce, yani 2005’te, Köln En İyi Sanat Filmleri Bienali’nde, 2006’da 52. Uluslararası Oberhausen Kısa Film Festivali’nde, yine 2007’de Istanbul Modern’de Köln En İyi Sanat Filmleri Bienali Seçkisi’nde gösterildi. 2009’da, Ferhat Özgür’ün kürate ettiği Word-Tale, Mixed Narrations: A video parade from different viewpoints sergisinde, Halil Altindere, Yael Bartana, Marie-Laure Cazin, Tracey Emin, Aemont Milk, Ayşe Erkmen, Ferhat Özgür, Adrian Paci, Anri Sala, Erzen Shkololli ve Silke Witzsch’in çalışmalarıyla birlikte, Hacettepe Üniversitesi Sanat Müzesi’nde gösterildi. Açılış gecesi ülkücü tepkilerini saymazsak, son derece başarılı bir sergi olmuştu.
Şöyle bir şey var; video, İkinci Dünya Savaşı sırasında, 10 Haziran 1942’de Nazi güçleri tarafından gerçekleştirilen acımasız misilleme sonucu yerle bir edilen bir Çek köyü olan Lidice anısına düzenlenen ortak bir sergide (Remember Lidice, Lidice Gallery, Czech Republic, 2017, Edition Block), kasabanın müzesine bağışlandı. Koleksiyonda, Gerhard Richter, Joseph Beuys, Wolf Vostell, KP Brehmer, Konrad Lueg, Sigmar Polke, Dagmar Demming, Rosemarie Trockel, Thomas Ruff, and Imi Knoebel, Lawrence Weiner, Rosa Barba, Sunah Choi, VALIE EXPORT, Alfredo Jaar, Sarkis gibi tanınmış sanatçıların çalışmaları vardı.[17] Naziler, 82 çocuk (çoğu Chełmno İmha Kampı’nda), toplama kamplarında ise 60’a yakın kadın (bir kısmı doğrudan kurşuna dizilmiş, geri kalanlar ise Ravensbrück Toplama Kampı’na gönderilmiş ve orada infaz edilmişlerdi), öldürmüştü ve Our Village’da da çocuklar vardı.

Our Village(Köyümüz), 2004, Tek kanallı video, PAL DV • 7 dk. 09 sn.
Şarkının sözleri de, bestesi de sanatçı Rotînda’ya ait, ilk dinlediğimde de çok etkilenmiştim, hâlâ aynı hislerle dinliyorum. Bu parçanın da yer aldığı albüm, Zarokên Agirî adıyla NÇM Çocuk Korosu tarafından seslendirilmişti. Kızlar playbackyapmıştı, çünkü zaten şarkıyı gün içinde bildikleri kadarıyla seslendiriyorlardı. En sevdikleri Kürtçe şarkıydı Gundê Me. Video, biraz da umudun sürekliliği ve bulaşma hızıyla ilgiliydi. Sürekli sıfırdan başlama durumu vardı, tıpkı tarihimiz gibi. Sizin de değindiğiniz bağlamda, burada kesintiye uğrayan anadil idi. Video, kızların yüzündeki belirgin morluklar ve finalde ortaya çıkan, yüzdeki kanlı bölgeler (çalakalem yapılmış bir çocuk makyajı gibi), bir dizi başka belirsizlikle birleşerek, kararıyordu. İlk gösterimlerin hepsinde, orijinal videodaki daire hiç esnetilmedi, bükülmedi, olduğu gibi gösterildi. subSPACE’de daire, uyuşmayan format sebebiyle, üstten ve alttan bükülerek bir göz formunu aldı, düzeltme ihtiyacı duymadım. Our Village, Beyaz ahşap bir kutunun içinde, zeminde sergilendi. Eski teknolojiler (DVD, DVD Player, tüplü TV) yeniden devreye girdi. 7 dakika, 9 saniyelik video, üç bölümden oluşuyordu ki o sıralar, bu tarz videolar Türkiye’de aşırı narrative bulunuyor, İstanbul’un Diyarbakır’a dair beklentilerini karşılamıyordu.
E.C.– Hal Foster, Gerçeğin Geri Dönüşü kitabında “ertelenmiş eylem” kavramıyla, bir yapıtın anlamının kendi döneminde tamamlanmadığını, sonradan gelen işler ve bakışlarla geriye dönük olarak kurulduğunu savunur (Foster, 2009, s. 15). Bu doğrultuda Christian Marclay’in 2010 tarihli The Clock işini düşündüğümüzde, sanatçı farklı zamanlardan filmleri tek bir eşzamanlı akışa dönüştürür. Ya duyemîn de farklı dönemlerden ve farklı üretim koşullarından gelen işleri, farklı kuşakları aynı mekânda buluşturuyor; ancak sergi kronolojik ya da tematik bir dizilime yaslanmıyor gibi görünüyor. Bu işleri bir araya getirirken, örneğin Fikret Atay’ın Tinica’sı (2004) ile Sidar Alışık’ın Urbs’u (2026) gibi aynı döneme ait olmayan, aralarında yaklaşık yirmi yıl bulunan ve farklı medyumlardan oluşan işleri karşı karşıya getirmekle, aynı döneme ait işleri, örneğin sizin ve Atay’ın 2004’te ürettiği işleri yan yana koymak arasında hangi ölçütlerle karar verdiniz? Kurulum sırasında bir işin başka bir işin yanına konulduğunda beklenmedik bir anlam kazandığı, hatta geriye dönük olarak yeniden kurulduğu bir an yaşadınız mı?
Ş.Ö.– Kürt güncel sanat kuşakları arasındaki düşünüş ve üretim biçimleri hep ilgimi çekti. Ancak ondan önce söylemek istediklerim var. Benim kuşağım, İstanbul merkezli, esnemeyen kutuplara sahip, agresif ve alıngan bir küratöryal cenderenin içinde büyüdü, işler üretti ve sergiledi. Benim kuşağım diyorum, çünkü benim de ilk üretimlerim İstanbul’dadır. Günümüz Sanatçıları 18. İstanbul Sergisi’nin tarihi, 1997’dir. 1996’daki Genç Etkinlik 2, Yurt-Yersiz Yurtsuzlaşma sergisine katılımım ise, Adana’dan, Halil Altındere ile ortak çalışmamız. DAGS’a (Disiplinlerarası Genç Sanatçılar Derneği) üyeliğim de o yıllarda. UPSD (Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği) de öyle. Şunlar yazıldı: İlk olarak 1995 yılında, genç sanatçı meslektaşlarımızla bir buluşma ortamı yaratmak amacıyla yola çıkan Genç Etkinlik sergileri Taner Ceylan, Genco Gülan, Nuri Bilge Ceylan, Temur Köran, Halil Altındere, Yiğit Yazıcı, Vedat Özdemiroğlu, Nesren Jake, Ferhat Özgür, Melis Buyruk, Şener Özmen, Ertuğrul Akyüz gibi birçok sanatçının kendini gösterebildiği bir platform oluşturdu. Bu doğru, çünkü hem Genç Etkinlikler hem de DAGS’ın düzenlediği Performans Günleri’nde genelde İstanbul’daydık.

Tinica, 2004, Tek kanallı video · 7 dk. 59 sn.
Diyarbakır’a dönüş ise, 1998’dir. Çukurova’nın (ÇÜ Eğitim Fakültesi Resim-İş Eğitimi Bölümü) son zamanlarında ürettiğim ya da katıldığım sergileri saymazsak, bu tarih Diyarbakır’daki güncel sanat pratikleri için de bir başlangıç sayılır. Vasıf Kortun’la 1999’da, Özel Bir Gün sergisi vesilesiyle tanıştığımızda, el üretimi defterim Şizo-Defter (Diyarbakır, 1999) sergilenmişti. Yani benim ilk medyumlarım ne H8 video kamera idi ne de fotoğraf makinesi. Yazı, her zaman daha adil bir kulvar gibi geliyordu bana. Bunun, tabii ki edebiyatla güçlü bağları vardı zira nereye gideceğini, nasıl sekteye uğrayacağını —bunun olup olmayacağını— bilmeden, yeniden Kürtçe yazmaya [90’lı yılların ilk çeyreğinde itibaren] başlamıştım. Bir diğeri, 96’dan beri kuşak sergilerinde yer alıyordum zaten, kendi kuşağım, önceki kuşaklar ve daha, daha öncekilerle Türkiye’de ya da yurtdışında. Kürdistan’da bu anlamda nelerin değiştiğini izliyordum, bu her zaman çok zor olacaktı, bunun da farkındaydım. İktidarların başardığı bir şey varsa, o da Kürt entelektüelleri, sanatçıları, yazarları arasında yarattığı gerilimli ortam, koyduğu uzun mesafelerdi. Yine de çalışmaların üretim tarihlerini bir çıkış noktası gibi alarak, sergide bir kuşaklaştırma yapmak da bana pek olası görünmüyor, siz yapsanız bile, ben meseleye farklı bir yerden bakmayı sürdüreceğim. Fikret Atay’ın Tinica’sı (2004), Sidar Alışık’ın Urbs’ü (2026), veyahut Zeynep Uruç’un tuvallerinin (Karanlık ve Eşik Arasında ve Yansıma serisi) yer aldığı, ya da Murat Gök’ün Berfîn ve Low Approach (Alçak Uçuş) çalışmaları ve Mahmut Celayir’in Otoportre’siyle (hem tuval, hem de videosu) bir araya getirilen Ya duyemîn’de, Our Village (2004), asıl şimdi ne söylüyor, bir şey söylüyor mu, söyleyebilecek mi, tüm bunlar benim için de yeni karşılaşmalar idi. Serginin kavramsal haritasına baktığımızda, başta kent (kentler), ortada yetişkinler (beden), daha ileride ise çocuklar yer alıyordu. Alışık’ın kentlerin yeni görünümlerine dair söyledikleri ile, Atay ve Gök’ün kent izleği arasında nasıl bir bağ kuruyorduk? Kuşaklar(!) arasında, tıpkı anadilde ve politikada olduğu gibi, kesintiler mi oluşmuştu? Yani, öncüllerini dışarıda arayan bir güncel sanat kuşağı ile, etkilenmeyi içeriden karşılayan bir kuşak arasında ortaya çıkabilecek gerilimli bir okuma performansı da bekliyordum.

Sidar Alışık, Urbs, 2026, Kumaş üzerine linolyum baskı · 150 × 300 cm
Mardin’de malzeme açısından (kalıplar, kök boyalar, kumaşlar vs.) feyz verecek bir Nasra Şimmes örneği vardı, Diyarbakır’da ve Batman’da hiçbir şey yoktu! Bingöl’de de öyle. Ayrıca, her zaman tematik bir sergi kurulmuyor, bu verimli de olmuyor. Bu düzenleme mekanizmalarıyla çokça cebelleştiğim için, bir adım geride durmayı tercih ettik. Dediğim gibi karşılaşma ve çarpışma olasılıkları daha güçlü bir sergi Ya duyemîn. Bu yaklaşımların babalarından Harald Szeemann, 1969 tarihli When Attitudes Become Form (Tavırlar Biçime Dönüşünce) sergisi, çalışmaları belirli bir görsel tema etrafında birleştirmekten çok, sanatçıların üretim süreçlerini, tavırlarını ve çalışma biçimlerini görünür kılıyordu. Mesela Halil Altındere’nin Fikirler Suça Dönüşünce (Depo, 2010) sergisi de bu yaklaşımı referans almıştır. Bu arada Szeemann’la ise, 2004’teki 1st International Biennial of Contemporary Art Of Seville (İspanya) sergisinde bir araya gelmiştik.
E.C.– Kimlik, aidiyet, yerinden edilme ve hafıza gibi meseleler Diyarbakır’da sanatçılar ve izleyiciler için günlük bir gerçeklik olarak duruyor. Bu bağlamda Ya duyemîn’in söz konusu meseleleri dışarıdan eklenen başlıklar yerine bir zaman deneyimi üzerinden ele aldığını görüyoruz. Sergi, işleri yeniden göstererek geçmişte üretilmiş bir işin bugün hangi koşullarda, kimin karşısında ve hangi sorular eşliğinde yeniden anlam kazandığına odaklanıyor. Bu yaklaşım, bize Michael Rakowitz’in The Invisible Enemy Should Not Exist (Görünmez Düşman Var Olmamalı) adlı işini hatırlatıyor. 2007’den bu yana sanatçı tarafından üretilmeye devam eden iş, 2003’te Irak Ulusal Müzesi’nden yağmalanan ya da yok olan eserleri, Orta Doğu’nun günlük hayatından gelen yiyecek ambalajları ve gazete kâğıtlarıyla yeniden üretiyor. Yeniden üretim burada kaybın hesabını sürdürmenin ve onu bugüne taşımanın bir yolu olarak işliyor. Sanatçı her işi, her yeni gösterimde sürdürülen bir süreç olarak ele alıyor. Bu doğrultuda Ya duyemîn’de yeniden gösterilen işleri, geçmişte kalmış bir kaybın kaydı olarak mı, yoksa bugün de süren bir durumun tanığı olarak mı okumalıyız? Küratörler olarak, bir işin geçmişe mi, şimdiye mi yoksa geleceğe mi ait olduğuna hangi anda karar verildiğini nasıl tarif edersiniz? Ya da işler özelinde böyle belirgin bir zaman dilimi var mı?
Ş.Ö.– Bir editörden, “Bu şiirler eski!”, diye bir tepkiyle karşılaşırsak ne olur? Pek iyi şeyler olmaz kanımca. En iyi ihtimalle şiir yazmayı sürdürürsünüz, en kötü ihtimalle, şiirlerin yazıldığı tarihlere editörün masasında müdahale edersiniz, 1990’nın yanına 2026 diye (arada bir “–” olur) not düşersiniz. Şiirin yazıldığı tarih ile, geçirdiği süreyi göstermek açısından! Politikalar değişiyor olsa da, tarihsel açıdan sorunumuz devam etmekte. Evet, çok fazla kaybımız var, bu her alanda öyle. Ya duyemîn’de yeniden üretilen çalışmalar yok aslında, farklı tarih ve coğrafyalarda ortaya çıkan, mekân baz alındığında tekrar okunabilecek çalışmalar mevcut. Kronolojik bir sınıflandırmaya gitmedik. Bir sergi dramaturjisi de kurmadık. Geçmiş dediğimiz, çalışmanın (çalışmaların) geride bıraktığı yirmi küsur yıl mı? Yirmi küsur yılda Kürt siyasetinde ve Kürtlerin toplumsal yapısında nelerin değiştiğine, nelerin hiç değişmediğine bakmalı. Geleceği kestiremiyorum, ancak şu kadarını söyleyebilirim, biz gelecekte olmayacağız. Çağdaş sanatın çoğulcu yapısına direnen kuşaklar olarak olmayacağız.
Gül Hür, 1991’de Dersim’de doğdu. Hacettepe Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’nden mezun oldu. 2019’da İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde Tarih yüksek lisansını tamamladı. 2020–2023 yılları arasında Sabancı Üniversitesi Tarih doktora programında çalışmalarını sürdürdü ve aynı üniversitede araştırma asistanı olarak görev yaptı. İstanbul Bilgi Üniversitesi’nin Türkiye’de Kültürel Çoğulluk Platformu Oluşturma projesinde proje asistanı olarak çalıştı; alternatif medya ve anadili mücadelesine odaklanan Türkiye’nin Öteki Medyası (2017) ve Bir Dilin Peşinde (2018) sergilerinin araştırma ekiplerinde yer aldı. İstanbul İsveç Araştırma Enstitüsü’nün Rememberings projesinde ise proje koordinatörü olarak görev yaptı. Akademik araştırma ve yazılarında Kürt çağdaş sanatı, sanat tarihi ve kültürel üretim konularına odaklanıyor. Doğruluk Payı’nda yazar ve video içerik üreticisi olarak çalışıyor. Avesta Yayınları bünyesindeki avestART kitap dizisinden yayımlanan Walid Siti: Babil’in Gölgesinde Dağların Peşinde ve Mahmut Celayir: Gölgenin İzinde monografilerinin editörlüğünü Şener Özmen ile birlikte üstlendi. Diyarbekir’de kurulan avesta | CULTURE bünyesindeki çağdaş sanat mekânı subSPACE’in direktörlüğünü yürütüyor. Burada Şener Özmen ile birlikte Sakar Sleman’ın Bîra Rû (Yüzün Hafızası) başlıklı kişisel sergisinin ve altı sanatçıyı bir araya getiren Ya duyemîn (İkincisi) başlıklı grup sergisinin küratörlüğünü üstlendi.
Şener Özmen, 1971’de İdil’de doğdu, 1998’de Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Resim Eğitimi Bölümü’nden mezun oldu. Chicago’da yaşıyor ve çalışıyor. Görsel sanatçı olmanın yanında yazar, çevirmen, editör, küratör ve sanat eleştirmeni olarak da çalışıyor; şiir, roman ve öykü kitapları Kürtçe ve Türkçe yayımlandı. PEN International üyesi olan Özmen, 2005’te İsviçre’deki Kunstmuseum Thun tarafından Prix Meuly ödülüne değer görüldü. Çalışmaları Centre Pompidou, Stedelijk Museum, İstanbul Modern ve Kunsthalle Fridericianum gibi kurumlarda ve dOCUMENTA(13)’ün Worldly House bölümünde sergilendi; 9. ve 13. İstanbul Bienalleri’ne katıldı. Kişisel sergileri arasında Paris’te Galerie Schleicher+Lange (2005), Stuttgart’ta Künstlerhaus (2011), İstanbul’da Pilot Galeri (2012) ve Arter (2016) bulunuyor. İroni, mizah ve eleştirel tavırla mevcut koşulları, otoriter yapıları ve tabuları sorgulayan işleriyle tanınıyor.
Notlar:
[2] Searching for the agora at K11: apolitical spaces of non-state cultural diplomacy, Natalia Grincheva https://link.springer.com/article/10.1057/s41254-026-00437-5
[3] https://www.fashionoutletsofchicago.com/TheCollection
[4] https://jasonlazarus.com/projects/a-century-of-dissent-miami/
[5] Sanatın Gücü, Boris Groys, Çevirmen: F. Candil Erdoğan, Hayalperest Yayınevi, 2014.
[6] https://halilaltindere.com/about/
[7] https://www.artfulliving.com.tr/sanat/bazen-hayat-sanattan-daha-guclu-oluyor-i-7041
[8] https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/10249
[9] https://vasifkortun.com/2002/11/21/cem-ileri-ile-soylesi-i/
[10] https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/8771
[11] https://senerozmen.com/artist-books
[12] https://www.rudaw.net/turkish/categories/interview/858107
[13] https://bienal.iksv.org/i/assets/bienal/document/9B_CHARLES-ESCHE-VASIF-KORTUN_TR.pdf
[14] Bkz. Art and The City: Diyarbakır Güncelleri Nasıl Karşıladı?, Şener Özmen, Artist Skala, Sayı: 3, Haziran 2001, Sayfa: 70-71. Ayrıca; Art and The City: Diyarbakır Güncelleri Nasıl Karşıladı?, Travma ve Islahat, Şener Özmen, s. 102-104, Lîs Yayınları, İkinci Baskı: Kasım 2016.
[15] https://aaa.org.hk/en/collections/search/library/in-the-gorges-of-the-balkans-a-report
[16] https://www.pandora.com.tr/kitap/vahsi-kurdistan-iclerinde/743511
[17] https://www.mutualart.com/Exhibition/Remember-Lidice/DF33CD013567CD4E
Deleuze, Gilles, Fark ve Tekrar, çev. Burcu Yalım ve Emre Koyuncu, İstanbul: Norgunk Yayınları, 2017.
Foster, Hal, Gerçeğin Geri Dönüşü, çev. Esin Hoşsucu, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2009.
Groys, Boris, Sanatın Gücü, çev. F. Candil Erdoğan, İstanbul: Hayalperest Yayınları, 2014.
Osborne, Peter, Kavramdan Sonra: Çağdaş Sanatın Felsefesi, çev. Nüvit Bingöl, İstanbul: Tellekt Yayınları, 2021.

Yorumlar
00