Çağdaş Kürt sanatçı Walid Siti’nin tasarladığı Jînwa adlı heykel, 29 Ekim 2026’da Erbil’deki Empire World yerleşkesinde kalıcı bir kamusal anıt olarak açıldı. Barav Barzani ve Roj Peshraw Agha’nın girişimiyle hayata geçirilen yapıt, 15 Ocak 2024’te Erbil’de bir aile evine düzenlenen füze saldırısında yaşamını yitiren Peshraw Dizayee, kızı Jina Dizayee, Karam Mikhail ve Michelle Mendoza’nın anısına hazırlandı. Proje, Roj Peshraw Agha’nın saldırıda yaşamını yitirenleri anmak üzere kalıcı bir kamusal anıtın tasarlanması için Kürdistan Sanat ve Kültür Merkezi’ne (KCAC) başvurmasıyla başladı. Bunun üzerine KCAC, anıtın kavramsal çerçevesini geliştirmek üzere Walid Siti ile çalışmaya başladı. 25 Haziran 2025’te Siti, Roj Peshraw Agha ve KCAC’nin kurucusu ve başkanı Barav Barzani ile bir araya gelerek projenin çıkış noktasını ve ilk tasarım önerisini değerlendirdi. Görüşmede Agha, anıtın inanç, kararlılık ve umut kavramlarıyla ilişkili bir devamlılık fikrini taşımasını istediğini dile getirdi. Bu doğrultuda Siti’den, saldırıya uğrayan aile evinin enkazını da anıtın malzemeleri arasına dâhil eden kavramsal tasarımı geliştirmesi istendi. (1) Anıtın sanatsal tasarımı Walid Siti’ye, fiziksel üretimi ise heykeltıraş Ghazi Abdal Al-Berwari’ye ait. Projenin direktörlüğünü, KCAC’de Public Impact Director olarak görev yapan Spêde Mizuri üstlendi.

Walid Siti, Jînwa, 2026
Walid Siti’nin Jînwa adlı heykeli, farklı boyutlarda ve geometrik biçimlerde kesilmiş taş blokların bir yıkıntı üzerinden üst üste yerleştirilmesiyle oluşturulmuş dikey bir yapıdır. Ancak bu yerleşim, taşların aşağıdan yukarıya doğru küçülerek düzenli bir piramit formu oluşturduğu, ağırlığın merkezî bir eksen üzerinde dengelendiği geleneksel anıt düzenini izlemez. Yapının en alt bölümünden itibaren bloklar, birbirlerinin sınırlarını tam olarak karşılamayan, farklı yönlere taşan ve temas yüzeyleri arasında belirgin bir uyum bulunmayan konumlarda yer alır. Her bloğun alttaki kütle üzerinden hafifçe kayarak ilerlediği izlenimini veren eğimli bir hareket göze çarpar. Bazı blokların bir kenarı alttaki taşın sınırlarının dışına taşarken diğer kenarı geriye çekilir; böylece her yeni blok, ağırlığını bir önceki kütleye farklı bir noktadan aktarır ve yapının dikey ekseninde yeni bir sapma yaratır. Her blok, bir öncekinin üzerinde farklı bir açı ve yönelim kazanarak yükselişin doğrultusunu değiştirir. Bu nedenle yapının dikey hareketi, düzenli bir istifleme sonucunda ortaya çıkan kesintisiz bir yükselişten çok, birbirinin üzerinden kayacakmış izlenimi veren kütlelerin oluşturduğu bir denge arayışına dayanır. Eğim, heykelin yükselişini mümkün kılan biçimsel hareketi oluştururken aynı anda bu yükselişi devrilme ihtimaliyle karşı karşıya bırakır. Üst bölümlere çıkıldıkça bu gerilim daha belirgin hâle gelir; en üstteki kütle hem yükselişin ulaştığı doruk noktayı hem de yapının ağırlık dağılımı bakımından en güvensiz konumunu işaret eder. Her blok, bir sonrakini taşırken kendi konumunun yarattığı sapmayı da yapının bütününe aktarır. Böylece izleyicinin dikkati, taşların nasıl bir arada durduğundan çok, bu eğimli ve kaymaya açık yerleşimin nasıl olup da hâlâ ayakta kalabildiğine yönelir.

Heykelin biçimsel kuruluşunu belirleyen bir diğer unsur, üzerinde yükseldiği zeminin niteliğidir. Jînwa, düzleştirilmiş bir yüzey ya da yapıyı çevresindeki alandan ayıran geleneksel bir kaide üzerine yerleştirilmemiştir. Alt bölümde, bombalanan aile evinden geriye kalan beton parçaları, kırılmış taşlar ve molozlar heykelin oturduğu zemini oluşturur. Bu parçaların arasına yerleştirilen kırık masa da evin gündelik yaşamından geriye kalan bir nesne olarak yapıtın maddi kuruluşuna katılır. Böylece enkaz, heykelin çevresinde sergilenen tarihsel bir belge ya da yıkımı hatırlatan bağımsız bir nesne olarak kalmaz; taş konstrüksiyonun doğrudan üzerinde yükseldiği zemine dönüşür. Bu tercih, anıtın kaideyle kurduğu ilişkiyi de değiştirir. Geleneksel anıt düzeninde kaide, heykeli gündelik zeminden ayırarak ona ayrıcalıklı bir konum kazandırırken Jînwa’da bu ayrım ortadan kalkar. Heykel, kendi kaidesini yıkılmış evin kalıntılarından kurar. Bu nedenle enkaz, yapıtın anlamına sonradan eklenen bir anlatı unsuru olmaktan çıkarak heykelin malzemesi, zemini ve mekânsal kuruluşuyla bütünleşir. Anıt, yıkımın izlerini geride bırakarak sağlam bir zeminde yükselmek yerine, kendi dayanağını da bu yıkıntılardan alır.

Walid Siti, Jînwa, 2026
Jînwa, bu yönüyle biçimsel uyum ve geometrik bütünlük üzerine kurulu geleneksel anıtsallığı sorgulayan bir yapı olarak öne çıkar. Taş blokların bir arada durmasını sağlayan ilişki, farklılıklarını koruyarak birbirlerini taşıyabilmelerine dayanır. Birlik, burada ortak bir biçime ulaşmadan, farklı parçaların kendi özelliklerinden vazgeçmeden birbirini taşıdığı gerilimli bir ilişkidir. Üstelik bu ilişki, molozların da heykelin taşıyıcı düzenine katılmasıyla daha geniş bir kompozisyon kazanır. Siti, temsil edilen yaşamı, kişiyi ya da topluluğu kapalı ve tamamlanmış bir imge içinde sabitlemek yerine, anıtın dayandığı bütünlük fikrini, biçimin kendi kuruluşu üzerinden sorgular. Walid Siti’nin, heykelin biçimsel kuruluşuna ilişkin tercihleri, toplumsal ilişkiler üzerine dile getirdiği düşüncelerle birlikte ele alındığında başka bir anlam katmanı kazanır. Sanatçı, bu ilişkiyi şöyle ifade eder: “Halkın bu şehirlerde, temsil ettikleri bu sistemde kapana kıstırıldığını hissediyorum. İnsanlar bu yapının bir parçası haline gelip topluluk düşüncesinden gitgide uzaklaşıyorlar. Sosyal kaynaşmadan uzak ufacık gruplarda parça parça olmuş halk, güç hiyerarşisine boyun eğiyor. Tarihsel açıdan olgun bir şehrin düzeni, bireysel gelişime ve toplumun kendini gerçekleştirmesine imkân veren bir yeri simgeleyebilir. Piramitler, zigguratlar veya minareler gibi kültürel mirasımızdaki mimari yapılar bu fikri açımlar. Kültürümüzde şekillenmiş ilişkiler katmanlı bir sosyal yapıyı yansıtır. Bu sebepten ötürü Ortadoğu’daki tarihi yerlere, binalara ve anıtlara olan ilgimi korudum. Tarihsel bağlamı kavramak istiyorum, güncel tarihe ışık tutması ümidiyle…” (2)

Sanatçının bu açıklamasında tarihsel mimari, toplumsal ilişkilerin biçim kazandığı ve kolektif yaşamın gelişebildiği bir mekân düşüncesiyle ilişkilendirilir. “Walid Siti, üretimlerinde başlangıçtan itibaren çalışan, acı çeken, savaşan ve tarihe tabi görünen ancak aslında tarihin yapıcısı olan büyük insan kitlelerinin pratik deneyimlerinden yola çıkar.” (Çiçek, M. Tan F. 2025, s.85) (3) Piramitler, zigguratlar ve kuleler, bu açıdan toplumsal düzenin ve ortak yaşamın mekânsal kuruluşunu da temsil eder. Siti’nin tarihsel mimariye duyduğu ilgi, yapıların biçimsel özelliklerinin ötesinde, bu mimarinin ortaya çıktığı toplumsal ilişkileri ve tarihsel koşulları anlama arzusuna dayanır. Jînwa’da ise bu tarihsel mimari referanslar, taşların yerleşiminde ortaya çıkan düzensizlik ve dengesizlik üzerinden yeniden düşünülür. Bir araya gelerek dikey bir bütün oluşturan taş bloklar, kendi biçimsel farklılıklarını korur; ancak bu farklılıklar aralarında kendiliğinden bir uyum yaratmaz. Her blok yapının bütününe katılırken aynı zamanda onun dengesini zorlayan bir konumda durur. Alt bölümdeki molozlar da bu parçalı kuruluşun dışında kalmaz; heykelin dayanağına dönüşerek bütünün taşıyıcı ilişkisine katılır. Bu bakımdan heykelin parçalı kuruluşu, sanatçının sözünü ettiği toplumsal parçalanma, bireyselleşme ve kaybolan dayanışma düşüncesiyle biçimsel bir yakınlık kurar. Farklı parçaların bir araya gelmesi, ortak bir bütünün kendiliğinden oluşmasını sağlamaz; bu birlikteliğin koşulları ve taşıdığı gerilimler yapının her noktasında hissedilir.
Jînwa’nın gerilimi, dikey yükseliş ile bu yükselişi mümkün kılan parçalı ve güvensiz zemin arasındaki ilişkide belirginleşir. Anıt bir yandan piramitleri, zigguratları ve kuleleri çağrıştıran dikeyliğiyle tarihsel mimarinin kalıcılık ve toplumsal düzen arzusuna gönderme yaparken diğer yandan taşların birbirleriyle kurduğu sorunlu ilişki ve molozlardan oluşan zemini aracılığıyla kırılganlığını açığa çıkarır. Siti, böylece anıtın geleneksel olarak temsil ettiği sağlamlık ve süreklilik fikrini, kendi biçimsel kuruluşundaki güvensizlik üzerinden yeniden ele alır. Jînwa’da yükselmek, istikrarlı bir bütünlüğe ulaşmak anlamına gelmez; farklılıkların, uyumsuzlukların ve yıkımın izlerinin birlikte taşındığı bir yapının varlığını sürdürme çabasına dönüşür.
Walid Siti’nin Heykel Anlayışı
Piramit, ziggurat ve kule gibi geleneksel anıt biçimleri, yükselişi geometrik bir düzen ve hiyerarşi içinde kurar. Bu yapılarda katmanlar, önceden belirlenmiş bir tepe noktasına ulaşacak biçimde düzenlenir; parçalar arasındaki farklılıklar, bütünün istikrarını sağlayan bir mimari düzene katılır. Anıtın temsil ettiği ideal, bu geometrik bütünlük içinde görünürlük kazanır. Walid Siti’nin anıtları ise bu temsil düzeninin dayandığı kabulleri sorgular. Sanatçının Monument to the Unsungadlı yapıtı, yaklaşık elli beş bloktan oluşan dağı hatırlatan bir konstrüksiyondur. Blokların üzerine Kürt kadınlarının yaygın adlarını işleyen Siti, erkeklerin savaş ve kahramanlık anlatıları içinde anıtlaştırılmasına eleştirel bir yerden yaklaşarak kadın direnişinin ve tarihsel rollerinin kamusal hafızada çoğunlukla görünmez kalmasını ele alır. Kani (pınar) ve Ronahî (ışık) gibi doğadan türetilen anlamlar taşıyan kadın adları, annelerin, kız kardeşlerin, kız çocuklarının ve eşlerin savaş, zorunlu göç, kayıp ve aşağılanma karşısında üstlendikleri yükü hatırlatan bir anma alanı oluşturur. Siti, böylece anıtın kahramanlık ve temsil repertuarını kadınların çoğu zaman kayda geçirilmeyen yaşam deneyimleri üzerinden yeniden kurar. Bununla birlikte isimlerin taş bloklara işlenmesi, yaşam öykülerini tek tek görünür kılmak yerine onları ortak bir anma alanında buluşturur. Her isim kendi anlamını korurken yaklaşık elli beş bloğun oluşturduğu bütün, bireysel yaşamların ötesinde kolektif bir kadın varlığına işaret eder.
Detail, Monument to the Unsung, 2018 Aerated cement block & pine wood, 300x400x300cm
Siti’nin Strike a Pose adlı yapıtında ise anıtın temsil düzeni, baş ile bir halkı temsil eden kaide arasındaki ilişki üzerinden sorgulanır. Tiran figürlerini taşıyan büstlerde baş, anıtın en üst noktasında bütünün tamamlayıcısı olarak yerleşmez; kaideyle arasındaki biçimsel ve anlamsal uyum, farklı varyasyonlar içinde bozulur. Başın konumu ile onu taşıması beklenen kaide arasındaki ilişki kararsız kalır. Bu ayrışma, iktidar figürünün anıt aracılığıyla kendisini yücelten ve kalıcılaştıran temsil biçimini sekteye uğratır. Monument to the Unsung ve Strike a Pose farklı yönlerden hareket etseler de Siti’nin anıt anlayışındaki ortak bir soruya işaret eder: Bir anıt kimi görünür kılar, kimin adına konuşur ve hangi yaşamları kamusal hafızanın dışında bırakır? Siti, kadınların görünmez bırakılan toplumsal varlığını anıtın konusu hâline getirirken tiranın başı ile kaidesi arasındaki uyumsuzluk üzerinden iktidarın anıtsal bütünlüğünü bozar. Her iki yapıtında da anıt, temsil ettiği kişi ya da toplulukla kusursuz biçimde örtüşen kapalı bir biçim olmaktan çıkar; görünürlük, temsil ve iktidar arasındaki ilişkilerin yeniden düşünüldüğü bir alana dönüşür.
Detail, Monument to the Unsung, 2018 Aerated cement block & pine wood, 300x400x300cm
Jînwa’nın anıtsal gücü, Kürt halkını uyumlu ve tamamlanmış bir bütün olarak temsil etmek yerine, ortak varoluşun taşıdığı tarihsel gerilimleri heykelin biçimsel kuruluşuna dâhil etmesinde ortaya çıkar. Siti’nin anıt anlayışında birlik, parçaların aynılaşmasıyla ya da farklılıkların ortak bir geometrik düzene tabi kılınmasıyla kurulmaz. Heykelin taşları birbirleriyle tam olarak örtüşmedikleri hâlde birbirlerini taşır; yapı yükselirken kendi içindeki dengesizliği de korur. Bu kuruluş, bir arada bulunmanın beraberinde getirdiği çelişkileri ortadan kaldırmak yerine onları yapının taşıyıcı ilişkilerine dönüştürür. Bu noktada aporia kavramı, heykelin biçimsel ve düşünsel kuruluşunu birlikte değerlendirmek için elverişli bir zemin sunar. Felsefi anlamıyla aporia, düşüncenin karşılaştığı bir sorunu mevcut kavramsal yollarla çözüme ulaştıramadığı, farklı yönelimler arasında kesin bir çıkış yolu bulamadığı açmazı ifade eder. Dolayısıyla aporia, yalnızca karşıt durumların yan yana varlığını sürdürmesi anlamına gelmez; bu karşıtlıkların uzlaştırılamadığı koşullarda düşüncenin yeniden konumlanmasını gerektiren bir düşünce düğümüne işaret eder. Rancière, Uyuşmazlık kitabında felsefenin siyasetle, sanatla, bilimle ve başka düşünsel etkinliklerle karşılaşmasından doğan bu tür düğümlere dikkat çeker: “Felsefenin, özgül bir paradoks, bir çatışma, bir açmaz (aporie/aporia) işareti taşıyan politikasıyla, sanatla, bilimle ya da başka türlü düşünücü etkinlikle bir karşılaşmadan doğmuş tekil nesneleri, düşünce düğümleri vardır.” (Rancière, 2005, s. 11) (3) Jînwa’da bu düşünce düğümü, bir arada kalmak ile birbirine benzememek, yükselmek ile yıkılma ihtimalini taşımak, kalıcılık ile kırılganlık arasındaki ilişkide belirginleşir. Heykel, bu karşıtlıkları daha yüksek bir uyum içinde eriterek çözmez. Her birini yapının kuruluşunda etkin tutar; böylece izleyici, bir arada durmanın hangi koşullarda mümkün olabileceği sorusuyla karşı karşıya kalır. Birlik, bu nedenle önceden belirlenmiş bir bütünün parçalarına dayattığı uyumdan ayrılır. Farklılıkların birbirini taşıdığı, ancak hiçbirinin diğerine dönüşmediği bir ortak varoluş biçimi ortaya çıkar. Jînwa’nın anıtsallığı da bu çözümsüz gerilimi ortadan kaldırmadan, onu ortak yaşamın kurucu koşullarından biri olarak görünür kılmasında yatar.
Bu biçimsel açmaz, Kürt halkının tarihsel ve toplumsal varoluşuyla birlikte düşünüldüğünde başka bir boyut kazanır. Kürtlerin ortak bir tarihsel ve coğrafi geçmişe sahip olması, bu geçmişin her yerde aynı koşullarda yaşandığı ya da toplumsal varoluşun tek bir kimlik ve siyasal temsil altında birleştiği anlamına gelmez. Kürdistan’ın dört devlet arasında bölünmüşlüğü, sınırların aile, dil, kültür ve toplumsal ilişkiler üzerindeki etkisi, farklı yönetimler altında yaşanan baskı ve asimilasyon politikaları, zorunlu göçler, yerinden edilmeler ve diasporanın oluşturduğu yeni yaşam koşulları, Kürt toplumunun tarihsel deneyimini farklı yönlerde biçimlendirmiştir. Kurmancî, Soranî, Zazakî ve diğer dilsel-kültürel ifade biçimleri; farklı inançlar, yerel aidiyetler ve siyasal yönelimler bu toplumsal yapının iç çeşitliliğini oluşturur. Bu nedenle ortak tarih ve coğrafyayla kurulan bağ, farklı deneyimleri ortadan kaldırmaz; ortaklık ile farklılık, bir aradalık ile bölünmüşlük, yerinden edilme ile toprağa bağlılık Kürt halkının tarihsel gerçekliğinde birbirinden bağımsız düşünülemez. Bu tarihsel yapı, eşitlik ve eşitsizlik arasındaki ilişkiyi de gündeme getirir. Kürtlerin ortak bir tarih ve coğrafya etrafında kurdukları bağ, farklı toplumsal deneyimlerin ve siyasal yönelimlerin tek bir kimlik altında eritilmesini gerektirmez. Buradaki eşitlik talebi, bu farklılıkların eşit özneler olarak var olabilmesine dayanır. Buna karşılık sınırlar, siyasal iktidarlar ve temsil mekanizmaları, ortak yaşam alanını eşitsiz konumlara ayırarak bu imkânı sürekli sınırlar. Rancière’in siyasal düşüncesinde eşitlik, mevcut düzenin dağıttığı konumların kabulünden çok, bu konumları belirleyen eşitsizlik ilişkilerinin sorgulanmasıyla ortaya çıkar. Jînwa’nın biçimsel kuruluşu da bu açıdan okunabilir: Taşların birbirinden farklı boyut ve yönelimlerini koruyarak birbirlerini taşımaları, ortak bir yapının eşitlik temelinde kurulabilmesi için parçaların aynılaşmasının gerekmediğini düşündürür. Walid Siti’nin Jînwa’da kurduğu taş konstrüksiyonu, bu tarihsel gerçekliği doğrudan resmetmeden, onun biçimsel karşılığını düşünmeye imkân verir. Taşların farklı yönlere taşması, birbirine tam olarak oturmaması ve buna rağmen bir yapının parçaları olarak bir arada kalması, Kürt toplumunun farklı tarihsel deneyimler içinden sürdürdüğü ortak varoluşla ilişki kurar. Heykelin temelinde yer alan yıkılmış evin kalıntıları ve kırık masa da bu ilişkiye somut bir boyut ekler: Kürtlerin toplumsal gerçekliği burada soyut bir kimlik anlatısından çıkarak ev, gündelik yaşam, kayıp ve yıkım gibi maddi deneyimlerle karşılaşır. Siti’nin sanatsal gücü, bu tarihsel varoluşu temsil edecek hazır bir imge üretmesinde değil, onun çözüme bağlanamayan çelişkilerini taşıyabilecek bir form kurmasında yatar.

Walid Siti, Jînwa, 2026
Çağdaş Kürt sanatının biçimsel ve düşünsel kuruluşu da bu çerçevede ele alınabilir. Bugün çağdaş Kürt sanatı, ortak bir estetik konsensüsün, belirlenmiş bir sanat tarihinin ya da merkezi bir kurumsal programın çevresinde şekillenmiş değildir. Kürdistan’ın farklı parçalarına yayılan coğrafyada ve diasporada üretim yapan sanatçılar, birbirinden farklı sanatsal diller, malzemeler ve ifade biçimleri geliştirir. Buna rağmen bu üretimler arasında, henüz devlet merkezli bir uzlaşmaya, resmî bir kültür politikasına veya ortak bir temsil düzenine dönüşmemiş bir duyum ve algı alanı belirir. Bu alanı sensoryum kavramıyla ifade ediyorum. Sensoryum, farklı sanatsal pratikleri tek bir estetik anlayış altında birleştiren sabit bir bütünlüğe dönüşmeden, farklı coğrafyalarda ve koşullarda üretim yapan sanatçıların dünyayı algılama ve duyumsama biçimlerinde ortaya çıkan ortaklığı tarif eder. Bu ortaklık, biçimsel benzerliklerden veya üzerinde uzlaşılmış bir sanat dilinden kaynaklanmaz; ortak tarihsel koşulların, toplumsal deneyimlerin ve siyasal gerçekliklerin farklı üretim biçimlerinde açtığı duyusal ve düşünsel karşılaşmalardan beslenir.
Sensoryumun henüz merkezi bir siyasal otorite ya da resmî temsil mekanizması tarafından belirlenmemiş olması, bu ortak alanın farklı sanatsal yönelimleri ve deneyimleri bir arada barındırabilmesini sağlar. Farklı dillerde, coğrafyalarda ve sanatsal yönelimlerde çalışan sanatçıların, ortak tarihsel koşullardan hareketle birbirleriyle ilişki kurabildiği açık bir alanı ifade eder. Aporia, ortak varoluşun taşıdığı tarihsel ve siyasal gerilimleri düşünmeye imkân verirken sensoryum, bu gerilimlerin farklı sanatsal pratiklerde nasıl duyumsandığını, algı biçimlerine ve ifade olanaklarına nasıl dönüştüğünü açıklar. Çağdaş Kürt sanatının sosyo-politik gerçekliği de belirli bir coğrafi sınırın içine kapatılamaz. Sanatçılar üretimlerini Kürdistan’ın tarihsel ve toplumsal koşullarından hareketle kurarken bu koşulları uluslararası sanat alanının dolaşımına sokar; farklı coğrafyalarda, dillerde ve izleyici topluluklarıyla yeni karşılaşmalar yaratırlar. Böylece sensoryum, coğrafi sınırların ötesinde genişleyen, farklı üretim ve alımlama koşulları içinde yeni ilişkiler kuran bir ortak duyu alanı hâline gelir. Bu genişleme, sanatçıların tarihsel referanslarından ve toplumsal bağlarından kopmaları anlamına gelmez. Aksine, bu bağların farklı bağlamlarda yeniden duyulur, görünür ve düşünülebilir olmasını sağlar.

Walid Siti’nin sanatsal yolculuğu, uluslararası sanat alanındaki görünürlük ile Kürdistan’daki kamusal sanat üretiminin koşulları arasındaki ilişkiyi düşünmek için önemli bir örnek sunar. Uzun yıllardır uluslararası sanat alanında sergiler açan, farklı ülkelerde kamusal sanat projeleri gerçekleştiren ve yapıtlarıyla tanınan Siti’nin Jînwa’yı Erbil’de kalıcı bir kamusal anıt olarak gerçekleştirmesi, sanatçının üretiminin kendi coğrafyasında kamusal bir karşılık bulması bakımından önem taşır. Bir sanatçının kendi coğrafyasında kalıcı bir kamusal yapıt gerçekleştirebilmesi, sanatsal üretimin niteliğinin yanı sıra bu üretimi destekleyen kurumların, sergileme olanaklarının, kamusal mekânların ve kültür politikalarının varlığına da bağlıdır. Kürdistan’ın siyasal ve idari bölünmüşlüğü, sanat kurumlarının farklı yönetim yapıları altında gelişmesi, kamusal kültür alanlarının ve süreklilik taşıyan destek mekanizmalarının parçalı yapısı, çağdaş Kürt sanatının kendi coğrafyasında kalıcı kurumsal ilişkiler geliştirmesini güçleştirir. Bu koşullar altında uluslararası sanat çevrelerinde görünürlük kazanan pek çok sanatçı, üretimlerini kendi toplumuyla buluşturabilecek sergi mekânları, müzeler, arşivler ve kamusal sanat alanlarıyla süreklilik taşıyan ilişkiler kurmakta güçlük yaşayabilir. Siti’nin Erbil’de gerçekleştirdiği kalıcı kamusal anıt Jînwa, sanatçının uluslararası sanat alanında geliştirdiği biçimsel ve düşünsel yaklaşımın kendi coğrafyasında kamusal bir esere dönüşmesi bakımından önem taşır.

Walid Siti, Jînwa, 2026
Kürdistan Sanat ve Kültür Merkezi (KCAC), Jînwa projesinin gerçekleşmesinde üstlendiği rolle, çağdaş Kürt sanatının ihtiyaç duyduğu kurumsal ilişkilerin somut örneklerinden birini oluşturur. Sanatçı, anıtın anısını yaşattığı aile, kültür kurumu ve kamusal mekân arasında kurulan ilişki, bir yapıtın tasarım aşamasından kamusal alanda gerçekleştirilmesine uzanan sürecin farklı aktörlerin katkısıyla nasıl şekillenebileceğini gösterir. KCAC’nin bu süreçteki katkısı, Walid Siti’nin sanatsal tasarımının, ailenin katılımının ve yapıtın kamusal alanda hayata geçirilmesinin ortak bir proje içinde buluşmasını sağlaması bakımından önem taşır. Bu tür kurumsal girişimler, uluslararası sanat alanında kazanılan görünürlüğün sanatçıların kendi toplumsal ve coğrafi bağlamlarında da karşılık bulmasına, kalıcı ilişkiler ve yeni üretim olanakları geliştirmesine katkıda bulunabilir. Sensoryum kavramı bu noktada kamusal bir boyut kazanır. Farklı tarihsel ve toplumsal deneyimlerden beslenen sanatsal pratikler arasında oluşan ortak duyum alanının süreklilik kazanması, bu üretimlerin izleyiciyle karşılaşabileceği mekânlara, kurumlara ve dolaşım kanallarına bağlıdır. Kurumlar bu ortak duyumu tek bir estetik veya siyasal temsil altında sabitlemek yerine, farklı üretimlerin görünürlük kazanabileceği ve birbirleriyle ilişki kurabileceği karşılaşma koşullarını oluşturabilir. Jînwa, bu bakımdan, ortak tarihsel deneyimlerin kamusal alanda duyumsanabileceği ve tartışmaya açılabileceği kalıcı bir buluşma noktası oluşturur.

Walid Siti, Jînwa, 2026
Jînwa, Walid Siti’nin anıt anlayışında biçim, tarih ve toplumsal varoluş arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeye açan bir yapıt olarak belirir. Bu yapıda anıtın gücü, temsil ettiği topluluğu tamamlanmış bir kimlik altında birleştirmeden, ortak varoluşun taşıdığı tarihsel çelişkileri görünür ve duyumsanabilir kılmasından kaynaklanır. Jînwa’nın biçimi, bir arada yaşamanın kendiliğinden uyumlu bir bütünlük oluşturmadığını; farklılıkların, karşılaşmaların ve çatışmaların içinden kurulduğunu düşündürür. Bu yönüyle Jînwa, Kürt halkının tarihsel deneyimini, farklı katmanlarını aynı yapının kuruluşunda bir araya getirir. Yıkılmış evin kalıntıları, gündelik yaşamdan geriye kalan nesneler ve taşların birbirleriyle kurduğu gerilimli ilişki, anıtın anlamını soyut bir kimlik anlatısının ötesine taşır. Aporia, bu ortak varoluşun çözüme bağlanamayan tarihsel ve siyasal gerilimlerini düşünmeye açarken sensoryum, farklı sanatsal pratiklerde beliren ortak duyum alanını kavramamıza imkân verir. Jînwa bu iki düşünsel düzlemin kesiştiği yerde, ortaklığın farklılıkları ortadan kaldırmadan kurulabileceği bir biçim önerir. Anıtın kamusal alanda kalıcı bir varlık kazanması, bu biçimsel ve düşünsel öneriyi gündelik yaşamın içine taşır. Böylece Jînwa, kaybedilen yaşamların anısını yaşatırken izleyiciyi yalnızca geçmişte gerçekleşmiş bir yıkımla karşı karşıya bırakmaz; ortak yaşamın hangi koşullarda kurulabileceği sorusunu da bugüne taşır. Siti’nin anıtsallığı burada belirginleşir: Geçmişi değişmez bir temsil içinde dondurmak yerine, onunla kurulan ilişkiyi şimdiki zamanın içinde açık tutar. Jînwa’nın yükselişi, bu nedenle farklılıkları ve gerilimleriyle birlikte varlığını sürdüren bir ortak yaşamın imkânını taşır.
Dipnotlar:
1. Anıt Plaketi metninden alınmıştır.
3. Çiçek, M. Tan F. (2025). Walid Siti Babil’in Gölgesinde Dağların Peşinde, Avesta Yayınları
4. Rancière, J. (2005). Uyuşmazlık (çev. Hünler, H) Ara-lık Yayınları

Yorumlar
00