Here naverokê
FIREZZ — Kurdish Contemporary Art Magazine Issue 1, Summer 2026

JÎNWA: APORIA, MONUMENTALÎ Û HEBÛNA HEVPAR A KURDAN DI HUNERA WALID SITI DE

Walid Siti di berhemên xwe de ji destpêkê ve xwe dispêre ezmûnên pratîkî yên girseyên mezin ên mirovan; yên ku dixebitin, êşê dikişînin û şer dikin, û xuya dikin ku di bin bandora dîrokê de ne, lê di rastiyê de çêkerên dîrokê ne. Lê di *Jînwa* de, ev referansên mîmarî yên dîrokî bi rêya bêrêkûpêkî û bêhevsengiya ku di bicihkirina keviran de derdikeve holê, ji nû ve tên fikirîn.

JÎNWA: APORIA, MONUMENTALÎ Û HEBÛNA HEVPAR A KURDAN DI HUNERA WALID SITI DE

Peykera bi navê Jînwa ku ji aliyê hunermendê Kurd ê hevçerx Walid Siti ve hatiye sêwirandin, di 29ê Cotmeha 2026an de li kompleksa Empire World a Hewlêrê wekî peykereke bîranînê ya giştî û mayînde hate vekirin. Ev berhem, ku bi pêşengiya Barav Barzanî û Roj Pêşrew Axa hatiye pêk anîn, ji bo bîranîna Pêşrew Dizeyî, keça wî Jîna Dizeyî, Karam Mikhail û Michelle Mendoza hatiye amadekirin; wan di 15ê Çileya 2024an de, di encama êrîşeke bi mûşekan a li ser mala malbatekê li Hewlêrê de, jiyana xwe ji dest dane. Proje bi serlêdana Roj Pêşrew Axa ji bo Navenda Huner û Çanda Kurdistanê (KCAC) dest pê kir. Armanca serlêdanê sêwirandina peykereke bîranînê ya giştî û mayînde bû ku bîranîna kesên di êrîşê de jiyana xwe ji dest dane zindî bihêle. Li ser vê yekê, KCAC ji bo pêşxistina çarçoveya têgehî ya peykerê bi Walid Siti re dest bi xebatê kir. Di 25ê Hezîrana 2025an de, Siti bi Roj Pêşrew Axa û damezrîner û serokê KCACê Barav Barzanî re civiya da ku bingeha fikirî ya projeyê û pêşniyara sêwirana destpêkê binirxînin. Di civînê de Axa daxwaza xwe anî ziman ku peyker fikreke berdewamiyê ku bi têgehên bawerî, biryardarî û hêviyê ve girêdayî ye, vegire. Li gorî vê daxwazê, ji Siti hate xwestin ku sêwirana têgehî ya ku bermahiyên mala malbatî ya rastî êrîşê hatiye jî wekî beşek ji materyalên peykerê bi kar tîne, pêş bixe. (1) Sêwirana hunerî ya peykerê ji Walid Siti ye, lê hilberîna wê ya fîzîkî ji aliyê peykersaz Ghazi Abdal Al-Berwari ve hatiye pêkanîn. Spêde Mizuri, ku li KCACê wekî Rêvebera Bandora Giştî (Public Impact Director) kar dike, rêveberiya projeyê kiriye.


Walid Siti, Jînwa, 2026

Peykera Walid Siti ya bi navê Jînwa avahiyeke stûnî ye ku ji blokên kevirîn ên bi mezinahî û şiklên geometrîk ên cuda hatine birrîn û li ser girseyeke kavil û bermahiyan li ser hev hatine danîn, pêk tê. Lê ev rêzkirin, li gorî nîzama kevneşopî ya peykerên bîranînê nîne; di wê nîzamê de kevir ji jêr ber bi jor ve biçûk dibin û formeke pîramîdî ya rêkûpêk çêdikin, ku giraniya wê li dora eksêkî navendî tê hevsengkirin. Ji beşa herî jêr a avahiyê ve, blok bi awayekî ku sînorên wan bi tevahî li hev nayên, ber bi alî û hêlên cuda ve derdikevin û di navbera rûberên wan ên hevketinê de ahengeke diyar xuya nake. Tevgereke xwar balê dikişîne; wisa xuya dike ku her blok hinekî li ser girseya kevirî ya binê xwe dişemitê. Di hin blokan de, dema ku yek ji qeraxan derbasî sînorê kevirê jêrîn dibe, qeraxa din paşde vedikişê. Bi vî awayî, her bloka nû giraniya xwe ji xalekê cuda dide girseya beriya xwe û di eksa stûnî ya avahiyê de alîguhertineke nû çêdike. Her blok, li ser bloka beriya xwe goşe û arasteyeke cuda digire û bi vî awayî rêça bilindbûnê diguherîne. Ji ber vê yekê, tevgera stûnî ya avahiyê ne ew bilindbûneke bênavber e ku ji rêzkirineke rêkûpêk derdikeve; berevajî vê, ew xwe dispêre lêgerîneke hevsengiyê ya ku ji girseyên kevirî pêk tê û wisa xuya dike ku ew dikarin li ser hev bişemitin. Xwarbûn, ji aliyekî ve tevgereke formî diafirîne ku bilindbûna peykerê gengaz dike, lê ji aliyê din ve vê bilindbûnê bi metirsiya hilweşînê re rû bi rû dihêle. Her ku mirov ber bi beşên jorîn ve diçe, ev tengezarî bêtir diyar dibe; girseya herî jor hem lûtkeya bilindbûnê nîşan dide, hem jî ji aliyê dabeşbûna giraniyê ve pozîsyona herî neîstîqrar a avahiyê ye. Her blok, dema ku bloka din hildigire, alîguhertina ku ji pozîsyona xwe çêbûye jî vediguhezîne tevahiya avahiyê. Bi vî awayî, bala temaşevan ji awayê ku kevir çawa li cem hev radiwestin bêtir ber bi vê pirsê ve tê kişandin: çawa ye ku ev rêzkirina xwar û ji şemitînê re vekirî, tevî hemû bêîstîqrarîya xwe, hîn jî li ser lingan dimîne?

Hêmaneke din a ku avabûna formî ya peykerê diyar dike, taybetiya zemîna ku ew li ser wê bilind dibe ye. Jînwa ne li ser rûbereke rastkirî û ne jî li ser binkeyeke kevneşopî ya ku peykerê ji qada derdora xwe vediqetîne, hatiye danîn. Di beşa jêrîn de, perçeyên betonê, kevirên şikestî û bermahiyên mala malbatî ya bombebarankirî, zemîna ku peyker li ser wê radiweste pêk tînin. Maseyeke şikestî ya ku di nav van bermahiyan de hatiye danîn jî, wekî nesneyeke ku ji


Walid Siti, Jînwa, 2026

Jînwa, ji vê aliyê ve wekî avahiyeke ku monumentalîya kevneşopî, ya ku li ser ahenga formî û tevahiya geometrîk hatiye avakirin, dixe ber pirsan, derdikeve pêş. Têkiliya ku dihêle blokên kevirîn li cem hev bimînin, xwe dispêre wê yekê ku ew, tevî parastina cudahiyên xwe, dikarin hevdu hilgirin. Yekîtî li vir têkiliyeke bi tengezariyê ye ku tê de perçeyên cuda, bêyî ku bigihîjin formeke hevpar û bêyî ku dev ji taybetmendiyên xwe berdin, hevdu hildigirin. Wekî din, ev têkilî bi tevlîbûna molozan a di pergala hilgir a peykerê de, dibe kompozîsyoneke berfirehtir. Siti, li şûna ku jiyana, kesê an civaka ku tê temsîlkirin di nav wêneyeke girtî û temambûyî de sabît bike, bi riya avabûna formê bi xwe, fikra tevahiyê ya ku peyker xwe dispêre wê dixe ber pirsan. Dema ku tercîhên Walid Siti yên derbarê avabûna formî ya peykerê bi ramanên wî yên li ser têkiliyên civakî re tên nirxandin, tebeqeyeke din a wateyê peyda dikin. Hunermend vê têkiliyê wiha vedibêje: “Ez hîs dikim ku gel di van bajaran de, di nav vê pergalê de ku ew nîşanî dide, asê maye. Mirov dibin parçeyek ji vê pêkhateyê û hêdî hêdî ji ramana civakê dûr dikevin. Gelê ku di komên pir biçûk ên dûrî hevgirtina civakî de parçe parçe bûye, xwe radestî hiyerarşiya hêzê dike. Nîzama bajarekî ku ji aliyê dîrokî ve gihîştî ye, dikare cihêkî temsîl bike ku derfetê dide pêşketina kesane û xweragihandina civakê. Avahiyên mîmarî yên di mîrateya çandî ya me de, wekî pîramîd, zîgûrat û mînare, vê ramanê vedikin. Têkiliyên ku di çanda me de teşe girtine, pêkhateyeke civakî ya qat bi qat nîşan didin. Ji ber vê yekê, eleqeya min ji bo cih, avahî û peykerên bîranînê yên dîrokî yên li Rojhilata Navîn maye. Ez dixwazim çarçoveya dîrokî fêhm bikim, bi hêviya ku ev yek ronahiyê bide dîroka hevdem...” (2)

Di vê daxuyaniya hunermend de, mîmariya dîrokî bi fikra mekanekî ku tê de têkiliyên civakî teşe digirin û jiyana kolektîf dikare pêş bikeve, tê girêdan. “Walid Siti di berhemên xwe de, ji destpêkê ve xwe dispêre ezmûnên pratîkî yên girseyên mezin ên mirovan ku dixebitin, êşê dikişînin û şer dikin; ew mirovên ku wekî kesên bindestê dîrokê xuya dikin, lê di rastiyê de çêkerên dîrokê ne.” (Çiçek, M. Tan F. 2025, r. 85) (3) Pîramîd, zîgûrat û kule jî, ji vê aliyê ve, temsîla avabûna mekanî ya nîzama civakî û jiyana hevpar dikin. Eleqeya Siti ya ji bo mîmariya dîrokî, ji taybetmendiyên formî yên avahiyan wêdetir diçe; ew xwe dispêre xwesteka fêhmkirina têkiliyên civakî û şert û mercên dîrokî yên ku ev mîmarî di nav wan de derketiye holê. Lê di Jînwayê de, ev referansên mîmarî yên dîrokî, bi riya bêserûberî û bêhevsengiya ku di cihkirina keviran de derdikeve holê, ji nû ve tên fikirîn. Blokên kevirîn ku tên cem hev û avahiyeke stûnî pêk tînin, cudahiyên xwe yên formî diparêzin; lê ev cudahî bi xwe di navbera wan de ahengekê naafirînin. Her blok, dema ku dibe parçeyek ji tevahiya avahiyê, di heman demê de li pozîsyonekê radiweste ku hevsengiya wê dixe ber xeterê. Molozên di beşa jêrîn de jî li derveyî vê avabûna parçeyî namînin; ew dibin bingeha peykerê û tevlî têkiliyên hilgir ên avahiyê dibin. Ji vê aliyê ve, avabûna parçeyî ya peykerê bi ramana parçebûna civakî, takekesîbûn û windabûna hevgirtinê ya ku hunermend qala wan dike re nêzîkbûneke formî datîne. Hatina cem hev a perçeyên cuda bi xwe yekbûneke hevpar çênake; şert û mercên vê hevbeşiyê û tengezariyên ku ew di xwe de digire, di her xala avahiyê de tên hîskirin.

Tengezariya Jînwayê di têkiliya di navbera bilindbûna stûnî û zemîna parçeyî û bêîstîqrar de, ya ku vê bilindbûnê gengaz dike, xwe eşkere dike. Bîrdarî, ji aliyekî ve, bi stûnîbûna xwe ya ku pîramîd, zîgûrat û kuleyan tîne bîra mirov, îşaretê bi xwesteka mayîndebûnê û nîzama civakî ya mîmariya dîrokî dike; ji aliyê din ve, bi riya têkiliya pirsgirêkdar a di navbera keviran de û zemîna ku ji molozan pêk hatiye, şikestbariya xwe eşkere dike. Bi vî awayî, Siti fikra saxlemî û berdewamiyê ya ku bi awayekî kevneşopî ji aliyê peykerên bîranînê ve tê temsîlkirin, bi riya bêîstîqrarîya di avabûna formî ya peykerê bixwe de, ji nû ve dinirxîne. Di Jînwayê de, bilindbûn nayê wateya gihîştina tevahiyeke îstîqrar; ew vediguhere hewldana domandina hebûna avahiyeke ku cudahî, nakokî û şopên hilweşînê bi hev re hildigire.

Têgihiştina Peykersaziyê ya Walid Siti

Formên kevneşopî yên peykerên bîranînê, wekî pîramîd, zîgûrat û kule, bilindbûnê di nav nîzameke geometrîk û hiyerarşiyê de ava dikin. Di van avahiyan de qat bi awayekî tên rêzkirin ku bigihîjin lûtkeyeke ji berê ve diyarkirî; cudahiyên di navbera perçeyan de dikevin nav nîzameke mîmarî ya ku îstîqrara tevahiyê misoger dike. Îdeala ku peykerê bîranînê temsîl dike, di nav vê tevahiya geometrîk de xuyanî dibe. Lê peykerên Walid Siti wan qebûlkirinên ku ev nîzama temsîlê xwe dispêre wan, dixin ber pirsan. Berhema hunermend a bi navê Monument to the Unsung, konstrûksiyoneke mîna çiyê ye ku ji nêzîkî pêncî û pênc blokan pêk tê. Siti navên gelemperî yên jinên Kurd li ser blokan neqş dike û bi nêrînekê rexneyî nêzîkî anîna mêran a di vegotinên şer û qehremaniyê de wekî kesayetên bîranînê dibe; bi vî awayî balê dikişîne ser wê yekê ku berxwedana jinan û rolên wan ên dîrokî bi piranî di bîra giştî de nayên dîtin. Navên jinan ên ku wateyên wan ji xwezayê tên, wekî Kanî (kanî) û Ronahî (ronahî), qadeke bîranînê ava dikin ku barê ku dayik, xwişk, keç û hevjîn li hemberî şer, koçberiya bi zorê, windahî û biçûkxistinê hilgirtine, tînin bîra me. Bi vî awayî, Siti repertuara qehremaniyê û temsîla peykerên bîranînê ji nû ve, li ser bingeha ezmûnên jiyanê yên jinan ên ku pir caran nehatine tomarkirin, ava dike. Lê neqşandina navan li ser blokên kevirîn, li şûna ku çîrokên jiyanê yek bi yek bixe ber çavan, wan di qadeke bîranînê ya hevpar de li hev dicivîne. Her nav wateya xwe diparêze, lê tevahiya ku ji nêzîkî pêncî û pênc blokan pêk tê, ji wêdetirî jiyanên takekesî, îşaretê bi hebûneke kolektîf a jinan dike.

Detail, Monument to the Unsung, 2018 Aerated cement block & pine wood, 300x400x300cm

Di berhema Siti ya bi navê Strike a Pose de jî, nîzama temsîlê ya peykerê bîranînê bi riya têkiliya di navbera serî û binkeyê ku temsîla gel dike, tê xistin ber pirsan. Di bustên ku fîgurên zordar û zaliman temsîl dikin de, serî li lûtkeya peykerê wekî hêmaneke ku tevahiyê temam dike, cih nagire; berevajî vê, ahenga formî û wateyî ya di navbera serî û binkeyê de, di guhertoyên cuda de tê xerakirin. Têkiliya di navbera pozîsyona serî û binkeya ku divê ew hilgire, bêîstîqrar dimîne. Ev veqetîn şêwaza temsîlê ya ku fîgura desthilatdariyê bi riya peykerê xwe bilind û mayînde dike, asteng dike. Her çend Monument to the Unsung û Strike a Pose ji aliyên cuda ve nêzî mijarê dibin jî, her du berhem jî îşaretê bi pirsêke hevpar a di têgihiştina Siti ya anıtsalliyê de dikin: Peykerekî bîranînê kê dixe ber çavan, li ser navê kê diaxive û kîjan jiyanê ji bîra giştî dûr dihêle? Siti, dema hebûna civakî ya jinan a ku gelek caran nayê dîtin dike mijara peykerê bîranînê, bi riya nakokiya di navbera serê zalim û binkeya wî de yekbûna anıtsal a desthilatdariyê jî xera dike. Di her du berheman de jî peykerê bîranînê êdî ne formeke girtî ye ku bi kes an jî civaka ku temsîl dike re bi awayekî bêkêmasî li hev dike; ew vediguhere qadekê ku tê de têkiliyên di navbera xuyanîbûn, temsîl û desthilatdariyê de ji nû ve tên fikirîn.

Detail, Monument to the Unsung, 2018 Aerated cement block & pine wood, 300x400x300cm

Hêza anıtsal a Jînwa ji wê yekê derdikeve ku ew gelê Kurd wekî tevahiyeke lihevhatî û temambûyî temsîl nake; berevajî vê, tengezariyên dîrokî yên di hebûna hevpar de hene, dixe nav avabûna formî ya peykerê. Di têgihiştina Siti ya anıtsalliyê de yekîtî ne bi wekhevkirina perçeyan û ne jî bi bindestkirina cudahiyan li gorî nîzameke geometrîk a hevpar tê avakirin. Kevirên peykerê, tevî ku bi tevahî li hev nayên, hevdu hildigirin; avahî dema bilind dibe, bêhevsengiya xwe ya hundirîn jî diparêze. Ev avabûn, li şûna ku nakokiyên ku ji hevjiyana hevpar derdikevin ji holê rake, wan diguherîne têkiliyên hilgir ên avahiyê. Di vê xalê de, têgeha aporia ji bo nirxandina hevdem a avabûna formî û ramanî ya peykerê çarçoveyeke guncaw pêşkêş dike. Aporia di wateya xwe ya felsefî de, wê astengiyê îfade dike ku tê de raman nikare pirsgirêkekê bi rêyên têgehî yên heyî çareser bike û di navbera arasteyên cuda de rêyekê ya derketinê ya teqez bibîne. Ji ber vê yekê, aporia ne tenê domandina hebûna rewşên dijber li kêleka hev e; ew îşaretê bi girêkeke ramanî dike ku di şert û mercên ku dijberî nikare bê çareserkirin de, ji nû ve pozîsyonkirina ramanê hewce dike. Rancière di pirtûka xwe ya Lihevnekirinê de balê dikişîne ser girêkên wiha yên ramanî ku ji hevdîtina felsefeyê bi siyaset, huner, zanist û çalakiyên din ên ramanî re derdikevin: “Felsefeyê, bi siyaseta xwe ya ku nîşana paradoksekê, pevçûnekê an jî astengiyekê (aporie/aporia) li xwe digire, xwedî tiştên taybet û girêkên ramanî ye ku ji hevdîtina wê bi huner, zanist an jî çalakiyeke din a ramanî re derdikevin.” (Rancière, 2005, r. 11) (3) Di Jînwayê de ev girêka ramanî di têkiliya di navbera bi hev re mayîn û ji hev cuda man, bilindbûn û hilgirtina îhtîmala hilweşînê, mayîndebûn û şikestebûnê de xwe eşkere dike. Peyker van dijberiyan bi helandina wan di nav ahengeke bilindtir de çareser nake. Berevajî vê, ew her yek ji wan di avabûna xwe de çalak dihêle; bi vî awayî temaşevan bi vê pirsê re rû bi rû dimîne ka bi hev re rawestîn di kîjan şert û mercan de gengaz e. Ji ber vê yekê, yekîtî ji wê ahenga ku tevahiyeke ji berê ve diyarkirî li ser perçeyên xwe ferz dike, cuda dibe. Li vir formeke hebûna hevpar derdikeve holê ku tê de cudahî hevdu hildigirin, lê tu yek ji wan nabê ya din. Hêza anıtsal a Jînwajî di vê yekê de ye ku ev tengezariya bêçareser bêyî ku ji holê were rakirin, wekî yek ji şertên bingehîn ên jiyana hevpar dixe ber çavan.

Ev açûyîna formî, dema ku bi hebûna dîrokî û civakî ya gelê Kurd re tê fikirîn, rengekî din werdigire. Xwedîbûna Kurdan a rabirdûyeke hevpar a dîrokî û erdnîgarî nayê wê wateyê ku ev rabirdû li her derê di heman şert û mercan de hatiye jiyîn, an jî hebûna civakî di bin nasnameyekê û temsîliyeta siyasî ya yekane de hatiye yekgirtin. Parçebûna Kurdistanê di navbera çar dewletan de, bandora sînoran li ser têkiliyên malbatî, ziman, çand û têkiliyên civakî, polîtîkayên zext û asîmîlasyonê yên di bin rêveberiyên cuda de hatine meşandin, koçên bi zorê, jicîhûwarkirin û şert û mercên nû yên jiyanê ku di encama dîasporayê de derketine holê, ezmûna dîrokî ya civaka Kurd bi awayên cuda şekil dane. Kurmancî, Soranî, Zazakî û şêweyên din ên îfadeya zimanî û çandî, bi baweriyên cuda, girêdaniyên xwecihî û helwestên siyasî re, cihêrengiya hundirîn a vê pêkhateya civakî pêk tînin. Ji ber vê yekê, girêdana bi dîrok û erdnîgariya hevpar re, ezmûnên cuda ji holê ranake; hevparî û cudahî, bi hev re jiyan û parçebûn, jicîhûwarkirin û girêdayîbûna bi axê ve, di rastiya dîrokî ya gelê Kurd de nayên ji hev cuda fikirîn.


Walid Siti, Jînwa, 2026

Ev avahiya dîrokî têkiliya di navbera wekhevî û newekheviyê de jî dixe rojevê. Girêdana ku Kurdan li dora dîrok û erdnîgariyeke hevpar ava kiriye, hewce nake ku ezmûnên civakî û helwestên siyasî yên cuda di bin nasnameyekê ya yekane de bên helandin. Daxwaza wekheviyê ya li vir xwe dispêre vê yekê ku ev cudahî bikarin wekî kirdeyên wekhev hebin. Lê li hember vê yekê, sînor, desthilatdariyên siyasî û mekanîzmayên temsîlê, bi dabeşkirina qada jiyana hevpar di nav pozîsyonên newekhev de, vê derfetê bi domdarî sînordar dikin. Di ramana siyasî ya Rancière de, wekhevî ne bi qebûlkirina pozîsyonên ku nîzama heyî belav dike, lê bi pirsînê xistinê ya têkiliyên newekheviyê yên ku van pozîsyonan diyar dikin derdikeve holê. Avabûna formî ya Jînwa jî dikare ji vê aliyê ve bê xwendin: Ji ber ku kevir bi parastina pîvan û arasteyên xwe yên cuda hevdu hildigirin, ev yek dide fikirîn ku ji bo avakirina avahiyeke hevpar li ser bingeha wekheviyê, ne hewce ye ku perçe bibin yek û wekhev bibin. Konstrûksiyona kevirîn a ku Walid Siti di Jînwa de ava kiriye, bêyî ku vê rastiya dîrokî rasterast wêne bike, derfetê dide ku mirov li ser hevberiya wê ya formî bifikire. Derketina keviran ber bi alîgiriyên cuda, bi temamî li hev nehatina wan û tevî vê yekê jî wekî perçeyên avahiyekê li cem hev mayîna wan, bi hebûna hevpar a ku civaka Kurd di nav ezmûnên dîrokî yên cuda de didomîne re têkiliyê datîne. Kavilên mala hilweşiyayî û maseya şikestî ya ku di bingeha peykerê de cih digirin jî rengekî şênber li vê têkiliyê zêde dikin: Rastiya civakî ya Kurdan li vir ji vegotineke nasnameyî ya razber derdikeve û bi ezmûnên madî yên wekî mal, jiyana rojane, windahî û hilweşînê re rû bi rû dimîne. Hêza hunerî ya Siti ne di hilberandina wêneyeke amade de ye ku vê hebûna dîrokî temsîl bike, lê di avakirina formeke ku bikaribe nakokiyên wê yên bêçareserî hilgire de ye.

Sazbûna formî û ramanî ya hunera Kurdî ya hevçerx jî dikare di vê çarçoveyê de bê nirxandin. Îro hunera Kurdî ya hevçerx ne li dora lihevhatineke estetîk a hevpar, ne li dora dîrokeke hunerê ya diyarkirî û ne jî li dora bernameyeke sazûmanî ya navendî hatiye şekilgirtin. Hunermendên ku li seranserê erdnîgariya parçeyên cuda yên Kurdistanê û di dîasporayê de dixebitin, zimanên hunerî, materyal û şêweyên îfadeyê yên cuda pêş dixin. Tevî vê yekê, di navbera van berhemên hunerî de qadeke hest û têgihiştinê derdikeve holê ku hîn nebûye lihevhatineke dewlet-navendî, polîtîkayeke çandî ya fermî an jî nîzameke temsîlê ya hevpar. Ez vê qadê bi têgeha sensoriumê îfade dikim. Sensorium hevpariyeke ku di awayên têgihiştin û hîskirina cîhanê yên hunermendên ku di erdnîgarî û şert û mercên cuda de dixebitin de derdikeve holê, pênase dike; bêyî ku ev hevparî veguhere tevahiyeke sabît ku pratîkên hunerî yên cuda di bin têgihiştineke estetîk a yekane de bicivîne. Ev hevparî ne ji wekheviyên formî an jî ji zimanekî hunerî yê ku li ser hatiye lihevkirin çavkaniyê digire; ew ji hevdîtinên hestî û ramanî tê xwarin ku şert û mercên dîrokî yên hevpar, ezmûnên civakî û rastiyên siyasî di şêweyên hilberîna hunerî yên cuda de derdixin holê.

Nebûna diyarkirina sensoriumê ji aliyê otorîteyeke siyasî ya navendî an jî mekanîzmayeke temsîlê ya fermî ve, dihêle ku ev qada hevpar bikaribe arasteyên hunerî û ezmûnên cuda bi hev re bihewîne. Ev têgeha qadeke vekirî îfade dike ku tê de hunermendên ku bi ziman, erdnîgarî û arasteyên hunerî yên cuda dixebitin, dikarin ji şert û mercên dîrokî yên hevpar dest pê bikin û bi hev re têkiliyê deynin. Dema ku aporia derfetê dide ku mirov li ser tengezariyên dîrokî û siyasî yên di hebûna hevpar de hene bifikire, sensorium eşkere dike ku ev tengezarî di pratîkên hunerî yên cuda de çawa tên hîskirin û vediguherin şêweyên têgihiştinê û derfetên îfadeyê. Rastiya sosyo-polîtîk a hunera Kurdî ya hevçerx jî nikare di nav sînorekî erdnîgarî yê diyarkirî de bê girtin. Dema ku hunermend berhemên xwe li ser bingeha şert û mercên dîrokî û civakî yên Kurdistanê ava dikin, ew van şert û mercan dixin nav gera qada hunerê ya navneteweyî û li erdnîgarî, ziman û civakên temaşevanên cuda re hevdîtinên nû diafirînin. Bi vî awayî, sensorium vediguherê qadeke hestê ya hevpar ku ji sînorên erdnîgarî wêdetir berfireh dibe û di nav şert û mercên cuda yên hilberîn û wergirtina hunerê de têkiliyên nû ava dike. Ev berfirehbûn nayê wê wateyê ku hunermend ji referansên xwe yên dîrokî û girêdanên xwe yên civakî qut dibin. Berevajî vê yekê, ew dihêle ku ev girêdan di çarçoveyên cuda de ji nû ve bên hîskirin, bibin xuya û bên fikirîn.


Walid Siti, Jînwa, 2026

Rêwîtiya hunerî ya Walid Siti mînakeke girîng pêşkêş dike ku mirov têkiliya di navbera xuyanîbûna di qada hunerê ya navneteweyî de û şert û mercên hilberîna hunerî ya giştî li Kurdistanê bifikire. Siti, ku bi salan e di qada hunerê ya navneteweyî de pêşangehan vedike, li welatên cuda projeyên hunerî yên giştî pêk tîne û bi berhemên xwe tê nasîn, Jînwawekî peykerê bîranînê yê mayînde li Hewlêrê pêk aniye. Ev yek ji ber wê yekê girîng e ku hilberîna hunerî ya wî di erdnîgariya xwe de dibîne ku çawa dikare di qada giştî de bersivekê bibîne. Hunermendek ku li herêma xwe berhemeke hunerî ya giştî û mayînde pêk tîne, ne tenê bi kalîteya hilberîna xwe ve, lê herwiha bi hebûna saziyên ku piştgiriyê didin vê hilberînê, derfetên pêşandanê, mekanên giştî û polîtîkayên çandî ve jî girêdayî ye. Parçebûna siyasî û îdarî ya Kurdistanê, pêşketina saziyên hunerî di bin avahiyên rêveberiyê yên cuda de û parçebûna qadên çandî yên giştî û mekanîzmayên piştgiriyê yên domdar, pêşxistina têkiliyên sazûmanî yên mayînde ji bo hunera Kurdî ya hevçerx li erdnîgariya xwe de zehmet dikin. Di van şert û mercan de, gelek hunermendên ku di derdorên hunerê yên navneteweyî de xuyanîbûne, dibe ku di avakirina têkiliyên domdar bi galeri, muze, arşîv û qadên hunerî yên giştî re zehmetiyê bikêşin; ev mekan dikarin berhemên wan bi civaka xwe re bidin nasîn. Jînwa, ku Siti li Hewlêrê wekî peykerê bîranînê yê mayînde pêk aniye, ji ber wê yekê girîng e ku nêzîkatiya formî û ramanî ya ku hunermend di qada hunerê ya navneteweyî de pêş xistiye, li erdnîgariya xwe vediguherîne berhemeke hunerî ya giştî.


Walid Siti, Jînwa, 2026

Navenda Huner û Çandê ya Kurdistanê (KCAC), bi rola xwe ya di pêkanîna projeya Jînwa de, yek ji mînakên şênber ên têkiliyên sazûmanî yên ku hunera Kurdî ya hevçerx pêdiviya wan heye pêşkêş dike. Têkiliya di navbera hunermend, malbata ku peyker ji bo zindî hiştina bîranîna windahiyên wê hatiye çêkirin, saziya çandî û mekana giştî de, nîşan dide ku pêvajoya ji qonaxa sêwirana berhemekê heta pêkanîna wê di qada giştî de, dikare bi beşdariya aktorên cuda çawa were şekilkirin. Tevkariya KCACê di vê pêvajoyê de ji ber wê yekê girîng e ku sêwirana hunerî ya Walid Siti, beşdariya malbatê û pêkanîna berhemê di qada giştî de di nav projeyeke hevpar de li hev dicivîne. Destpêşxeriyên sazûmanî yên bi vî rengî dikarin alîkar bin ku xuyanîbûna ku hunermend di qada hunerê ya navneteweyî de bi dest xistine, di çarçoveyên civakî û erdnîgarî yên wan ên xwe de jî bersivekê bibîne û derfetên avakirina têkiliyên mayînde û pêşxistina hilberînên nû peyda bike. Têgeha sensoriumê di vê xalê de rengekî giştî werdigire. Domdariya qada hestê ya hevpar a ku di navbera pratîkên hunerî yên ji ezmûnên dîrokî û civakî yên cuda xwedîbûyî de çêdibe, bi hebûna mekan, saziyan û qenalên belavkirinê ve girêdayî ye; ji ber ku ev hilberîn bi rêya wan dikarin bi temaşevanan re rû bi rû bên. Sazî, li şûna ku vê qada hestê ya hevpar di bin çarçoveyeke estetîk an siyasî ya yekane de bisekinin, dikarin şert û mercên hevdîtinê biafirînin ku tê de hilberînên cuda xuyanî bibin û bi hev re têkilî daynin. Jînwa ji vê aliyê ve xalekê ya hevdîtinê ya mayînde pêk tîne ku tê de ezmûnên dîrokî yên hevpar dikarin di qada giştî de bên hîskirin û bikevin nava nîqaşê.

Jînwa wekî berhemeke ku têkiliya di navbera form, dîrok û hebûna civakî de di têgihiştina Walid Siti ya peykersaziyê de ji nû ve dixe ber ramanê, derdikeve holê. Di vê avahiyê de hêza peykerê ne ji wê yekê tê ku civaka ku ew temsîl dike di bin nasnameyeke temamkirî de yek dike, lê ji wê yekê tê ku nakokiyên dîrokî yên di hebûna hevpar de hene, xuyanî û hîskirî dike. Forma Jînwa dide fikirîn ku bi hev re jiyan ne bi xweberî yekbûneke lihevhatî pêk tîne; berevajî vê yekê, ew di nav cudahî, hevdîtin û pevçûnan de tê avakirin. Ji vê aliyê ve, Jînwa tebeqeyên cuda yên ezmûna dîrokî ya gelê Kurd di avabûna avahiyeke yekane de li hev dicivîne. Kavilên mala hilweşiyayî, tiştên ku ji jiyana rojane mane û têkiliya bi tengezarî ya di navbera keviran de, wateya peykerê ji vegotineke nasnameyî ya razber wêdetir dibin. Dema ku aporiatengezariyên dîrokî û siyasî yên vê hebûna hevpar a bêçareser vedike ber ramanê, sensorium dihêle ku em qada hestê ya hevpar a ku di pratîkên hunerî yên cuda de derdikeve holê fam bikin. Jînwa li cihê ku ev her du astên ramanî hev dibirin, formekê pêşniyar dike ku tê de hevparî bêyî ku cudahî ji holê werin rakirin, dikare were avakirin. Hebûna mayînde ya peykerê di qada giştî de vê pêşniyara formî û ramanî dixe nav jiyana rojane. Bi vî awayî, Jînwa dema bîranîna jiyanên windabûyî zindî dihêle, temaşevanan tenê bi wê hilweşîna ku di rabirdûyê de pêk hatiye re rû bi rû nahêle; ew pirsa şert û mercên ku jiyana hevpar dikare di bin wan de were avakirin jî dixe nav dema niha. Hêza anıtsal a Siti tam li vir xwe eşkere dike: ew li şûna ku rabirdûyê di nav temsîliyeta neguherbar de cemidîne, têkiliya bi rabirdûyê re di dema niha de vekirî dihêle. Ji ber vê yekê, bilindbûna Jînwa îhtîmala jiyaneke hevpar a ku bi cudahî û tengezariyên xwe hebûna xwe didomîne, di xwe de digire.

Jêrenot:

  1. Ji metna li ser plaketa peykerê hatiye wergirtin.

  2. Kataloga Walid Siti – Zilberman Gallery

  3. Çiçek, M. Tan F. (2025). Walid Siti Babil’in Gölgesinde Dağların Peşinde. Weşanên Avesta.

  4. Rancière, J. (2005). Uyuşmazlık. Wergera Hünler, H. Weşanên Ara-lık.

info@firezz.com 

 

Şîrove

00

Şîrove binivîse