Pêşangeha duyemîn a subSPACE’ê, ku di bin banê avesta | CULTURE’ê de, li navçeya Sûrê ya Amedê (Diyarbekirê) ye, bi navê Ya duyemîn / İkincisi / The Second One, di 18ê Cotmehê de vebû û dê heta 28ê Sibata 2027an vekirî bimîne. Pêşangeha ku kuratoriya wê ji aliyê Gül Hür û Şener Özmen ve tê kirin, berhemên Fikret Atay, Mahmut Celayir, Murat Gök, Sidar Alışık, Şener Özmen û Zeynep Uruç ên ku di demên cuda de hatine hilberandin, careke din li heman mekânê li hev dicivîne. Pêşangeh navê xwe ji hevokeke romana Hiner Saleem a bi navê Ez û Ez (Jiyana min a piştî mirinê) digire û ev pirsê dide pêş: piştî cara yekem a pêşandanê, çi bi serê berhemeke hunerî tê?

Ya duyemîn, subSPACE, avesta | CULTURE, Diyarbakır, 2026.
Em wekî Editorial Collective, di vê hevpeyvînê de ji kuratoran li ser mantiqa avakirina pêşangehê dipirsin: Piştî gelek salan, ji nû ve nîşandana berhemekê li kêleka berhemên din çi wateyê dide? Ev nêzîkatî li hemberî girîngiya ku pergala hunera hevdem ji bo nirxa “cara yekem” dibexşîne, çi helwestê nîşan dide? Navê kurdî û hebûna mekana ku banê xwe bi pirtûkan re parve dike, çawa bandorê li teşegirtina pêşangehê dikin? Pirs li dora ramanên hizirmendên ku van nîqaşan dimeşînin û mînakên hunera hevdem hatine sazkirin.

Gül Hür
Editorial Collective – Xala destpêkê ya pêşangehê ew hevoka di romana Hiner Saleem a bi navê Ez û Ez de ye: “Gava ez fêm kirim ku tenê jiyaneke min heye, ya duyemîn dest pê kir.” Ev hevok îma dike ku kirdeya ku jiyanê wekî tiştekî dubare dibîne, hay ji vê dubarebûnê dibe û ferqa wê dibîne. Ji ber ku Gilles Deleuze di pirtûka xwe ya Fark ve Tekrar(Cudahî û Dubarekirin / Difference and Repetition) de wiha dinivîse: “Ya ku vedigere ne heman tişt e, ne jî tiştê ku vedigere dişibe tiştekî din; ji vê wêdetir, ew vegera Heman e ku vedigere, ango vegera Cudahiyê ye; û vegera ya ku dişibe hev jî vegera ya Neşibihî ye” (Deleuze, 2017, r. 389). Bi kurtasî, Deleuze dibêje ku Heman ne wekhevî ye; vegera wê, vegera Cudahiyê ye. Gava em vê nûavakirinê di çarçoveya hunera hevdem de wekî pratîkekê digirin dest, dikarin berhema Marina Abramović a bi navê Seven Easy Pieces (Heft Parçeyên Hêsan) wekî mînakekê bidin. Hunermend di Mijdara 2005an de, li Muzexaneya Guggenheim a New Yorkê, di nav heft şevan de, her şev ji saet 17.00an heta nîvê şevê, performansên heft saetî pêşkêş kir. Abramović heft performans ji nû ve pêşkêş kir; di nav wan de performansên berê yên hin hunermendên din (Bruce Nauman, Vito Acconci, VALIE EXPORT, Gina Pane û Joseph Beuys) jî hebûn. Her ji nû ve pêşkêşkirin ne wekî dubarekirina pêşandana yekem, lê wekî berhemeke serbixwe hate xwendin. Li ser bingeha vê mînakê, gelo Ya duyemîn wekî pêşangeha duyemîn a saziyekê hate sêwirandin, an jî ji destpêkê ve armanc ew bû ku balê bikişîne ser cudahiya ku di nav dubarekirinê de derdikeve holê, wekî ku Deleuze û Abramović li ser wê radiwestin? Fikra ku pêşangehê wekî pêşniyarekê li ser “jiyana duyemîn” ava bikin, çawa derket holê? Yanî, hevoka Saleem ji bilî ku navekî û mottokê bide we, çawa bandor li awayê we yê pêşangehê avakirinê kir? Wekî din, dema we pêşangeh amade dikir, gelo we bi zanebûn biryar da ku vê fikrê ne wekî tezê û ne jî wekî rêbazekê binav bikin?
Gül Hür – Ji ber ku ev pirs pirqat e, ez ê hewl bidim bersiva wê bi destpêkirina pêvajoya damezrandina subSPACE’ê vebêjim. Havîna 2025an, dema me cihê ku îro avahiya avesta | CULTURE’ê ye dît, me dizanî ku em bi Abdullah (Keskin) re ketine cîhaneke ku tê de dikarin her tiştê ku xeyal kirine pêk bînin. avesta | CULTURE, ku îro mazûvaniya subSPACE’ê jî dike, Weşanên Avesta, Pirtûkxaneya Kurdolojiyê ya Celadet Alî Bedirxan û Weqfa Çandê ya Avesta jî di nav xwe de dihewîne. Dema me mekan sêwirand, me tu yek ji van wekî beşên ji hev cuda, ku her yek xwedî dîwarên xwe yên stûr be, nedît. Berevajî vê, me wan wekî qadên ku bi hev re diaxivin û heta di nav hev de tên tewandin, dîtin. Sedema bêderîbûna deriyê subSPACE’ê, ku di heman qatê de bi pirtûkxaneyê re ye, jî ev e. Ji bilî vê, ez jî di dirêjahiya kariyera xwe ya ku bi xebata akademîk dest pê kir de gihîştim wê baweriyê ku divê qadên wekî wêje, huner, dîrok, civaknasî, şano, felsefe û muzîk bi xetên stûr ji hev neyên veqetandin; çimkî lîstikeke şanoyê û tezeke doktorayê dikarin du mediumên cuda bin ku berê xwe didin heman armancê. Bêguman, ezmûn û xwendinên ku min di qadên cuda yên wekî zanîngeh, enstîtuya lêkolînê, rêxistinên civaka sivîl û weşanê de bi dest xistine jî di gihîştina vê encamê de bandor kirine.
Em subSPACE’ê jî li gorî vê nêzîkatiyê teşe didin. Me fikra “çêkirina pêşangehekê” bi tîpên mezin nenivîsand, wateyên giran bar nekirin ser wê û nedanîn cihekî ku mirov nikaribe dest lê bide. Li vir divê em kuratorê navdar ê Swîsreyî Harald Szeemann bi bîr bînin. Em ji nêzîkatiya wî ya ku pêşangehê ne tenê wekî qadeke ku berhem tê de tên cem hev, lê wekî awayekî serbixwe yê hizirîn û derbirînê dinirxîne, îlhamê digirin. Ji ber vê yekê, em pêşangehê wekî avahiyeke zindî, guherbar û vekirî li hember rûbirûbûnên nû dibînin. Bi vî awayî, em ji fikrê, projeyê, konseptê û pêvajoyê bixwe re wateyeke mezintir diyar dikin. Beşa “pêşandana berheman” tenê parçeyek ji rêyekê dirêj e. Di pêvajoya amadekirina pêşangehê de hatina me ya cem hev, danûstandinên me yên li ser ramanan, fikirîna me li ser berheman û her cure çalakiyên ku em piştî vekirina pêşangehê pêk tînin, dibin çavkaniya îlhamê ji bo me.
Ji aliyekî din ve, ez dikarim ji bo vê pêşangehê îlhamgirtina ji hevoka destpêkê ya romana dawî ya Hiner (Saleem) jî bi heman awayî rave bikim. Fikr û konsept ji Şener (Özmen) re ne. Wî ev fikir di dema ku em li ser plansaziyên xwe yên pêşerojê û awayê domandina rêya xwe piştî pêşangeha Bîra Rû ya Sakar (Sleman) — ku pir serkeftî derbas bûbû û Şener, ji ber ku li Chicago’yê bû, nikaribû beşdarî wê bibe — diaxivîn, pêşniyar kir. Hem hevaltiya nêzîk a me herduyan bi Hiner re, hem jî karê min ê edîtoriya wergera tirkî ya romana wî ya dawî, di avabûna vê xala destpêkê de roleke girîng lîstin. Em herdu jî bi cîhana Hiner a dilnerm û şux re gelek nêzîk in. Me biryar da ku em şopa fikra “jiyana duyemîn” a ku Hiner di tevahiya romana xwe de me dikişîne pey xwe, di pêşangeha duyemîn a subSPACE’ê de vê carê bi şopandina jiyanên duyemîn ên berheman bigirin.
Me pir dixwest pêşangeheke komî amade bikin. Me hin karên hunermendên kurd — ku Şener jî yek ji wan e û bi berhem û afirîneriya xwe ne tenê li hunera kurdî, lê li dîroka hunera hevdem a Tirkiyeyê jî bandor kirine — ku ji destpêka salên 2000î ve li qadên neteweyî û navneteweyî hatibûn pêşandan, bi karên wan ên ku di van demên dawî de hatine çêkirin re anîn cem hev. Di pêşangehê de tenê berhema nû, Urbs a Sidar (Alışık) bû; Sidar vê berhemê bi îlhamgirtina ji Amedê (Diyarbekirê) ji bo Ya duyemîn çêkiribû. Ji bilî wê, hemû berhem berê di mecrayên curbecur de hatibûn pêşandan.

Ya duyemîn, subSPACE, avesta | CULTURE, Diyarbakır, 2026.
Ez bawer dikim ku derxistina van hemû karan ji serdem û çarçoveya ku tê de hatine hilberandin û anîna wan a li kêleka hev, li Sûra sala 2026an, wateyeke cuda diafirîne. Ez bawer dikim ku ramanîna li ser wateya van rûbirûbûnên îroyîn dê ji bo me hemûyan temrîneke baş be: kesayetiyên hunerî yên Mahmut Celayir û Zeynep Uruç ku li hemberî hev radiwestin û bi awayekî lîstikvanî ji hev re çavikan dikin; dîmenên Amedê yên Sidar Alışık ku li kêleka esmanên Amedê yên Murat Gök, ku jetên di firîna nizm de tê de tên dîtin, cih digirin; nêrîna îroyîn a li ser zarokên Şener Özmen ên ku ji ber axaftina bi kurdî lêdan dixwin; bihîstina dengê zarokê Fikret Atay ku di nav bêderfetiyan de muzîkê çêdike û dengê wî tevahiya galeriyê dagir dike, û di dawiyê de, dema dev ji muzîkê berdide, “amûra” xwe ji jor ve davêje xwarê.
Wekî mînak, zarokên Şener ên ku lêdan dixwin, îro lêdanên ku em ji bo kurdî bi awayên cuda dixwin tînin bîra min: tezên lîsansê û lîsansên bilind ên ku neçar dimînin otosansurê li ser xwe ferz bikin, pirtûkên qedexekirî an jî awirên ku dema mirov li cihên giştî bi kurdî diaxive ji nişka ve ber bi wî ve dizivirin... Ji ber vê yekê, her çend çarçoveya birînên ku wê vîdyoyê dema ku cara yekem di sala 2004an de hate pêşandan dest pê lê dabû cuda bû jî, ev vîdyo dê di her pêşandana xwe de, li gorî dem û mekana ku tê de xuya dibe, wateyeke nû bi dest bixe.
Zeynep Uruç, Reflection in Stillness, 2024, Akrîlîk li ser tûwalê · 75 × 122 cm. Reflection VI, 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 25 × 25 cm. Reflection VII, 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 25 × 25 cm. Between Darkness and Doorway, 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 76 × 76 cm.
Dê baş be ku ez vê pirsê bi bîranîna vê hestiyariya me bi dawî bikim: Wekî ku min berê jî behs kir, di qadeke wekî hunera hevdem de, ku tê de cih girtin û li wê qadê domandin li gorî hin qadên din ên hunerê gelekî zehmettir e, kombûna hunermendên kurd ên ku bi salan di vê qadê de hebûne û ne tenê hebûna xwe domandine, lê di heman demê de bandor li vê qadê kirine û şekil dane, yek ji mijarên ku em herî zêde pê re mijûl dibin e. Di vê wateyê de, ji bo me girîng e ku em hem awayên cuda yên kurdbûnê, hem jî perspektîfên hunerî û karên cuda bînin cem hev. Bêguman, ev prensîb komên çandî yên din an jî kar û hunermendên ji herêmên din ên cîhanê derveyî xwe nahêle. Wekî ku em di nivîsên xwe de jî gelek caran dibêjin, subSPACE hem pêşîniyê dide berhemên ku mijarên wekî bîr, zayenda civakî, erdnîgarî û qadên jiyanê digirin dest, hem jî girîngiyê dide xalbendiyên ku van qadên cuda bi hev ve girê didin.
E.C. – Peter Osborne di destpêka pirtûka xwe ya Kavramdan Sonra de, hevdemiyê ne wekî berhevoka hemû tiştên ku di demên nêzîk de hatine hilberandin, lê wekî têgeheke rexneyî û bijartî dinirxîne. Ew dibêje ku “niha” di hunera hevdem de ne têgeheke hêsan e û divê bi felsefeya demê re bê fikirîn (Osborne, 2021, r. 13). Sazûmana hunera hevdem bi rêya bîenal, fûar û bernameyên galeriyan bi giranî nirxê dide berhemên ku “cara yekem” tên pêşandan; pêşandanên duyemîn, sêyemîn û çaremîn pir caran tenê wekî rêzeke di kurtejiyana hunermendê de an jî wekî qeydeke gerandina berhemê dimînin. Wekî mînak, berhema koma şekirê ya Felix Gonzalez-Torres a sala 1991ê, bi navê Untitled (Portrait of Ross in L.A.) [Bêsernav (Portreya Ross li Los Angelesê)], di her pêşangehê de ji nû ve tê avakirin, diguhere û her carê bi temaşevaneke din re rûbirû dibe. Wekî kurator, dema we pêşangeh veguherand pratîkeke sazûmanî, we li hemberî vê mentiqê — ku berhemên ku “cara yekem” nayên pêşandan dixe paşguhê, an jî, ji aliyê din ve, nirxê taybet dide pêşandana “cara yekem” — çawa nêzîkatiyeke estetîk a ezmûnê pêş xist?
G.H. – Em di navbera berhemên ku “cara yekem” tên sazkirin û yên ku “ji carekê zêdetir” tên pêşandan de hiyerarşiyekê çênakin. Perspektîfa hunerî ya ku em hewl didin biafirînin, bi taybetî ji bo Kurdistanê û herî zêde jî ji bo Amedê ye. Em ji ramana Pontus Hultên a ku wî bi taybetî di salên 1960î de li Moderna Museet a Stockholmê û paşê, di salên 1970î de, di pêvajoya damezrandina Centre Pompidou ya li Parîsê de pêş xistibû, dest pê dikin. Li gorî vê ramanê, saziyeke hunerî divê tenê bi pêşkêşkirina bernameyekê ji bo temaşevanên amade re têrê neke; divê raya xwe ya giştî jî biafirîne. Em jî subSPACE’ê wekî avahiyekê dibînin ku bi cihê ku lê ye re têkildar e û di nav demê de têkiliyên xwe bi hunermendên vê derê, temaşevanan û bîra çandî re ava dike.
Di vê wateyê de, em dibînin ku Amed xwedî komeke taybet a temaşevanan, kesên ku hunerê dişopînin û hawîrdoreke hunerî ye ku hîn di qonaxa xwe ya destpêkê de ye. Em di hemû projeyên ku me pêk aniye û yên ku plansaz kirine de vê yekê li ber çavan digirin. Me dît ku di astên cuda de kesên ku hunerê dişopînin hene: hin meraq dikin, hin temaşe dikin, hin lêkolîn dikin, hin dinivîsin û hin jî rasterast bi berheman re eleqedar dibin. Yek ji armancên sereke yên me jî xurtkirina vê koma dawî ye. Em difikirin û vê yekê teşwîq dikin ku huner pêvajoyeke hilberînê ye ku kedeke mezin dixwaze û encama wê berhemeke biqîmet e; ji bo ku ev pêvajo bidome jî divê komên cuda tevlî vê qadê bibin û piştgiriyê bidin wê. Di dawiyê de, nîşandana vê yekê ku hunermend divê xwedî mekanîzmayeke domdar a piştgiriyê be û koleksiyonerî yek ji hêmanên herî girîng ên vê pêvajoyê ye, di nav armancên me yên demdirêj de ye. Ji ber vê yekê, em girîngiyeke me
Mahmut Celayir, Xweportre (Otoportre), 2015, Rûn li ser tûwalê · 150 × 250 cm. Xweportre (Otoportre), 2020, Vîdyo · 5 deqe û 33 çirke.
Li gel vê yekê, armanceke din a me jî afirandina hawîrdoreke hunerî ye ku bi cîhanê re diaxive û bi wê re dikeve têkiliyê û danûstandinê; ne hunereke “kurdî” ya teng û girtî ku tenê di nav xwe de diaxive. Ez hewce nabînim ku zehmetiyên ku em wekî cîhana hilberîn û ramana kurd bi salan e pê re rû bi rû dimînin, careke din li vir dubare bikim. Bi xwe re hilgirtina van hemû zehmetiyên dîrokî û di nav şert û mercên taybet ên kurdbûnê de, li qadên ku em lê dixebitin, domandina karên xwe ji bo min gelekî watedartir e. Ji ber vê yekê, divê em bi navgîniya hunerê li têgehên wekî berxwedan, şer, pevçûn û kolonyalîzmê — têgehên ku em bi salan e neçar bûne di nav wan de bisekinin, ku ji aliyê akademîk ve jî bala min kişandine û ku ez difikirim divê cîhana me ya ramanê wan bike mijara rexneyî (û belkî êdî hinekî jî ji wan dûr bikeve) — ji nû ve binêrin. Bêguman, wate, dîrokîbûn û pêwîstiya van hemû têgehan nayên înkarkirin. Lê ez difikirim divê dema em hunermendekî kurd û hunera wî dinirxînin, li vê yekê jî binêrin ku ew hunermend ne tenê ji “pevçûn” û “kolonyalîzm”ê pêk tê; kesayetiya wî, xwendinên wî yên kesane, kes û saziyên ku têkiliyê bi wan re heye, sermayeya ku piştgiriya wî dike û torên ku ew di nav wan de di gerîna navneteweyî ya hunerê de cih digire, hemû divê bên hesibandin. Her wiha, eşkere ye ku nirxandina hunermendekî tenê li gorî çîroka wî û berhemên wî, bêyî ku ew ji hawîrdora ku tê de ye were veqetandin, dê nêrîneke kêm û netemam be. Ez bawer dikim ku ev qada hunerî ya sînorên wê gelekî berfireh in, ne di nav sînorên neteweyî de tê bicihkirin û ne jî di nav pênaseyên teng ên akademîk de. Diyarbekir ji bo ku em careke din li ser van hemûyan bifikirin û, ya girîngtir, bi hev re bifikirin, derfeteke dîrokî û mekanî ya bêhempa pêşkêşî me dike. Rola ku subSPACE girtiye ser milê xwe tam di vê xalê de wateya xwe dibîne.
E.C. – Pêşangeh navê xwe bi kurdî, tirkî û îngilîzî ava dike û peyva kurdî di serî de cih digire: Ya duyemîn / İkincisi / The Second One. Dema nav bi vê rêzê tê xwendin, kurdî wekî gotina bingehîn û tirkî û îngilîzî wekî wergerên wê yên ku pê re tên, xuya dibin. Tam di vê xalê de, di vîdyoya Şener Özmen a bi navê Our Village (Gundê Me, 2004) de, strana du zarokên ku bi kurdî stranê dibêjin û wisa xuya dikin ku di nav xeleka hedefekê de radiwestin, tê qutkirin û rûyên wan hêdî hêdî mor dibin. Ev kar ezmûneke ku tê de kurdî wekî berdewamiyeke ku her carê tê qutkirin tê jiyîn, nîşan dide û di navenda nîqaşê de cih digire. Lê di navê pêşangehê de kurdî nayê qutkirin; ew beriya wergeran û di rêza yekem de cih digire. Heman kar jî, piştî gelek salan, vê carê di bin navekî bi vî rengî de ji nû ve tê pêşandan. Ev dijberî hişyariya me dide ku navê pêşangehê dibe ku ji etîketekê wêdetir, helwestekê nîşan bide ku divê bi pêşandana duyemîn a berheman re were xwendin. Gelo we li ser vê yekê fikirî ku navê sêzimanî yê pêşangehê dê di navbera temaşevanên Amedê û yên ku ji derveyî vê pêşangehê tên de wate û bersivên cuda biafirîne? Ji vê wêdetir, danîna peyva kurdî di vê çarçoveyê de di serî de ji bo we tenê tercîheke wergerê bû, an tercîheke bi zanebûn bû?
G.H. – Bêguman, danîna zimanê kurdî her tim di serî de tercîheke bi zanebûn e. Li vir ez nikarim bêyî ku behsa vê yekê bikim derbas bibim ku em “fikrek” in ku li ser mîrateya Avesta ya ji 30 salan zêdetir hatiye avakirin. Avesta, ku ber bi sala xwe ya 32yemîn ve diçe, ji roja damezrandina xwe heta îro ji weşanxaneyekê wêdetir bûye û ji bo kurdên ku di qadên cuda de hilberînê dikin, di pêvajoya ji nû ve fikirîna kurdbûna xwe û belkî jî avakirina wê de roleke navbeynkar lîstiye. Di vê pêvajoyê de, Avesta hem hay ji zaravayên cuda yên kurdî hem jî ji awayên cuda yên kurdbûnê hebûye û hewl daye ku bêyî ku yek ji wan derxe derve, bi hemûyan re bi awayekî wekhev tevbigere û cih bide wan. Îro Avesta bûye saziyeke zindî ku li dora van awayên kurdbûnê teşe girtiye û di rêça xwe ya xwezayî de, bi xwîner, nivîskar, wergêr û edîtorên xwe re pêş dikeve.

Murat Gök, Low Approach (Firîna Nizm), 2009, Vîdyo • 1 deqe û 21 çirke. Berfîn, 2010, Wêne • 30 × 45 cm.
Mînaka ku ez ê di mijara kurdî de bidim, dê ji pêşangeha me ya yekem, yanî ji rojên ku me bi Sakar re derbas kirin, be. Sakar soranî ye û ez jî zazayî me. Carinan me bi kurmancî (ji ber ku kurmanciya Sakar jî gelekî baş bû) lê piraniya caran bi îngilîzî li hev dikir. Ji ber ku tirkî di jiyan û karê Sakar de tu cihê xwe nedigirt, me biryar dabû ku hin daxuyanî û nivîsên xwe tenê bi kurdî û îngilîzî amade bikin. Di pêşangehê de hin kêliyên balkêş û xweş jî derketin holê. Wekî mînak, min axaftina vekirinê bi zazakî kir; di artist talka ku me bi Sakar re kir de, min bi zazakî dest pê kir û bi îngilîzî berdewam kir. Sakar jî carinan bi soranî, carinan bi kurmancî û carinan jî bi sormancî bersivên xwe dida! Ji bo saziyeke ku salên xwe bi dirûşmeyeke hêja ya wekî pêşxistina ziman û çanda kurdî derbas kiriye û gihîştiye vê astê, bêguman kurdî dê her tim di serî de cih bigire.
Zimanên ku li kêleka kurdî cih digirin jî li gorî çarçoveyê diguherin. Wekî mînak, ji ber ku têkiliya her yek ji şeş hunermendên me yên ku di Ya duyemîn de cih digirin bi kurdî re û dînamîkên temaşevanan ji hev cuda bûn, me her tim li gel îngilîzî cih da tirkî jî. Divê em balê bikşînin ser vê rastiyê jî: qada hunerê mecrayek e ku temaşevanên navneteweyî jî tê de cih digirin û yek ji armancên me jî xurtkirina têkiliya hunera kurdî bi vê qadê re ye. Ji ber vê yekê, em behsa qadeke hunerî dikin ku bêyî îngilîzî nayê fikirîn. Bi kurtasî, kurdî û îngilîzî her tim hene; zimanên din ên ku li kêleka wan cih digirin jî li gorî hunermend, pêşangeh û çarçoveyê diguherin. Wekî mînak, dema hevkariyên navneteweyî yên ku em di navdemê de armanc dikin pêk werin, welatê ku hunermendê tê jê û zimanê wî dê wekî zimanê sêyemîn di pêşangehê de cihê xwe bigirin. Di vê wateyê de, hem avesta | CULTURE hem jî subSPACE dê siyaseta xwe ya pirzimanî her tim bidomînin.

Şener Özmen
Editorial Collective – Boris Groys, di pirtûka xwe ya Hêza Hunerê (Art Power) de, pêşandanê ne wekî kiryareke îdarî ya ku li derveyî berhemê dimîne, lê wekî çalakiyeke ku hebûna giştî ya berhemê ava dike, dinirxîne (Groys, 2014, r. 25–26). Li gorî vê nêrînê, cihê ku kar lê tê pêşandan, karên ku li kêleka wî tên pêşandan û çarçoveya ku ew tê de pêşkêş dibe, di heman demê de diyar dikin ku ew kar çi ye. Ya duyemîn li subSPACE’ê, di qata jêrîn a avahiyekê de ku di wê de dikaneke pirtûkan û Pirtûkxaneya Celadet Alî Bedirxan cih digirin, li navçeya Sûrê ya Amedê (Diyarbekirê) hate vekirin. Hûn hem yek ji kuratorên pêşangehê ne hem jî yek ji wan hunermendan in ku berhemên wan tên pêşandan. Wekî kuratorekî, hilbijartina karê xwe û danîna wê li kêleka karên din ên ji serdemên cuda, di vê mekanê de ku li jora wê pirtûk û pirtûkxaneyek heye, û di heman demê de wekî hunermendekî temaşekirina karê xwe, ezmûneke çawa bû? Gelo giraniya dîrokî ya Sûrê û hebûna pirtûkxaneyê wekî cihê bîranîna kurdî, bandor li ser karê we û awayê we yê xwendina wê kir?
Şener Özmen – Ev argûmana Groys, wekî dubarekirina gotara marksîst e; ango xwe dispêre vê tezê ku awayê hilberîna jiyana maddî, pêvajoyên siyasî, rewşenbîrî û çandî yên jiyanê jî diyar dike. Her çend ev yek ne determînîzmeke hêsan be jî, dîsa jî mirov dikare bibêje ku tiştên diyarker şert û mercên nû diafirînin. Ger em li gorî rêzbendiya we biçin: gelo cihê ku xebatek lê tê pêşandan, karên ku li kêleka wê tên pêşandan û çarçoveya ku ew tê de pêşkêş dibe, nîşan didin ku ew kar çi ye? Bersiva min na ye! Beşa Li ku derê? di cîhana hunerê ya navneteweyî de, bi taybetî piştî salên 2000î, qadên nîqaşê yên nû afirand. Wekî mînak, veguhastina berhemên hunerî bo mekanên bazirganî (wekî ku galerî xwe ne mekanekî bazirganî be!), nîqaşên li ser ji nû ve danîna sînorên di navbera muze, qada giştî, çanda xerckirinê û jiyana rojane de jî anî rojevê. K11 Art Mall[1] a ku di sala 2013an de li Şanghayê vebû, yekemîn modela hîbrîd a huner û bazirganiyê ya cîhanê bû ku li ser konsepta muze û firotgeha perakendeyê hatiye avakirin. Ev hewldan ku hunera hevdem di nav perestgeha dînîtiya xerckirinê de dihelîne, xwedî armanceke wekî “bilindkirina kalîteya giştî ya qadên giştî” bû. Pêşangeh bi rexneyeke siyasî ya bêxeter, ku rasterast rejîmê nedikir hedef, sînordar diman. Ger hûn dixwazin nivîseke rexneyî bixwînin, dikarin bigerin û bigihîjin gotara Natalia Grincheva ya li ser Springer Nature Link’ê[2]. Ev gotar, li ser mînaka K11 Art Mall’ê, lêkolîn dike ka qadên firotina perakendeyî yên hunera hîbrîd çawa bi awayekî stratejîk ji bo pêşkêşkirina şêwazekî danûstandina navneteweyî ya ji siyasetê hatî paqijkirin tên bikaranîn; her wiha derdixe holê ka armancên bazirganî û dîplomatîk çawa tên nîqaşkirin û li hev tên kirin. Wekî mînakek din, Fashion Outlets of Chicago[3] (Rosemont, DYA) di vê qadê de yek ji mînakên herî baş e. Di hundirê navenda kirîn û firotinê de pêşangehên demkî, sazkirinên taybet ên mekanî û vîdyoyên hunermendan, bi alîkariya rêberên ku bi kodên QR tên gihîştin, tên dîtin. Bêguman, li wir berhemên mayînde jî hene. Li Ewropayê têgihiştineke hinekî cuda di rojevê de ye; lê ev nayê wê wateyê ku dê her wiha bimîne. Ji bo niha, bernameyên pêşangehên demkî û hunera giştî tên meşandin ku berhemên hunermendan vediguhezînin mekanên bazirganî. Sazkirina Jason Lazarus a bi navê A Century of Dissent: Miami![4] (2018), li Mana Contemporary ya ku di navenda kirîn û firotina kevn a li Miamiyê de dixebitî, hatibû pêkanîn. Lazarus ziyaretvan vedixwend ku pankartên ji dîroka sed salên dawî ya protestoyên bajêr ji nû ve biafirînin û beşdarî vê pêvajoyê bibin. Hemû mesele ev e: gelo hunera hevdem dê şîrketên ku wê fînanse dikin rexne bike, yan na?
Ji ber ku we bi Groys dest pê kir, ez ê nîqaşê bidomînim. Yek ji wan gotarên bingehîn ên ku pirtûk vedike nîqaşê, dogmaya pirrengîparêziyê ye ku tê îdiakirin hunera modern an jî ya hevdem xwediyê wê ye. Groys dibêje ku hin hunermend li ser xweseriya hunerê israr dikin, lê hinên din jî tevlî çalakiyên siyasî dibin. Ew mînakeke balkêş dide:
“Carekê Malevich gotibû ku ew bi durustiya hunermend re têdikoşe. Broodthaers jî —dema dest bi xebatên xwe yên hunerî kir— gotibû ku dixwaze tiştekî ne samîmî bike. Di vê çarçoveyê de, ne samîmîbûn tê wateya hilberîneke hunerî ku ji hemû ecibandinên kesane wêdetir be —heta ji ecibandina kesê hunermend bixwe jî wêdetir.”[5]
Wê demê, divê em şert û mercên subjektîf ên ku xebatek di wan de derdikeve holê jî bipirsin; ev yek jî me dibe nîqaşeke pir kevn. Dibe ku ew nîqaş me bibe ber bi Maurice Merleau-Ponty ve; ber bi wê nêrîna wî ku awayê têgihiştina cîhanê ya hunermend di xêz, reng, mekan û awayê derbirîna berhemê de xwe nîşan dide. Di çarçoveya nîqaşên li ser kolonyalîzm, postkolonyalîzm, asîmîlasyon, polîtîkayên ziman, serweriya çandî û şîdeta dîrokî de jî, em dikarin berê xwe bidin Frantz Fanon, Edward Said, Spivak, Homi K. Bhabha û Walter Mignolo.
Our Village (Gundê Me), 2004, Vîdyoya yekkanalî, PAL DV • 7 deqe û 9 çirke.
Lê pêşangeh bi vî awayî nayên organîzekirin. Ez nafikirim ku hunermend jî —ne tenê di çarçoveya Ya duyemîn de— dema berhemên xwe çêdikin, van têgehan di hişê xwe de digirin. Ji bo ku zelaltir bibêjim, heke pêwendiyek hebe, xebat bixwe wê pêwendiyê ava dike. Xebateke hunermendekî ku ji serdemeke taybet re girêdayî ye, dikare bibe sedema derketina ramana pêşangeheke nû û cuda; û hemû çarçoveyên din jî dikarin bi bandora ku pêşandana yekem a vê xebatê dê belav bike ve girêdayî bin. Berevajî vê yekê jî pêkan e. Wekî mînak, xebatên “xirab” ên komek hunermendan —li vir divê em “xirab” wekî xebatên ku bi hilbijartineke kuratoryal ji yên “baş” hatine cudakirin fêm bikin, ne wekî ku di xwezaya wan de xirabî hebe— di pêşangeha Halil Altındere ya bi navê I’m bad, and I am proud[6] (Ez xirab im û bi vê yekê serbilind im) de hatibûn cem hev. Ev pêşangeh di sala 2002yan de li Refika (Stenbolê), di xwaringeha xwarinên deryayî ya Defne Koryürek de —çalakvaneke di warê xwarinê de û şef, ku hevjîna Vasıf Kortun e— pêk hatibû. Di vê pêşangehê de kurator jî cih digirt.[7] Pêşangeha Kortun a bi navê Dîsa Binêre (Yeniden Bak, 2001), ku li Navenda Hunera Hevdem a Proje4L ya Stenbolê pêk hatibû, jî girîng e. Sûd heye ku em li hevpeyvîna Cem İleri ya bi Kortun re, ji bo kovara Sanat Dünyamızê, binêrin.[9] Diviyabû em careke din binêrin, lê li çi? Li temaşevanên ku nayên da ku li tiştekî li ser dîwaran daliqandî binêrin? Li israra kurator ji bo meşandin û domandina plana vekirî? An jî li xebatên ku careke din û careke din tên pêşandan? Yek ji wan xebatên min ên destpêkê yên bi defterên destçêkirî, Şîzo-Defter, di pêşangeha Kortun a sala 1999an a bi navê Rojeke Taybet (Özel Bir Gün) de hatibû pêşandan. Xuya ye ku têra xwe lê nehatibû nêrîn; ji ber ku di pêşangeha Dîsa Binêre de, ligel karên min ên din, careke din hatibû pêşberî temaşevanan. Wekî ku îro bûbe, tê bîra min: Şîzo-Defter, ligel karên min ên din ên nivîsîn û xêzkirinê, ji aliyê koleksiyonerê ve hatibû kirîn. Ji ber ku xebateke unique (yekane) bû, min li navenda balkişandinê ya ku Kortun birêve dibir —ku wê demê navê wê Navenda Hunera Hevdem a Platform bû— destên xwe bi lepikan pêçabûn û lênûska ku min bixwe çêkiribû, bi dirêjahî lêkolîn kiribû. Ew kêliyên pir xerîb bûn. Xuya ye ku ev meseleya jiyana duyemîn bi awayekî wiha yê biyanîbûnê hatibû û li deriyê min xistibû. Di rastiyê de, ez li çi dinêrîm? Ji ber ku dîsa di sala 2001ê de, ji bo pêşangeha Short Stories (La Fabbrica del Vapore, Mîlano, 2001), ku Roberto Pinto kuratoriya wê dikir û Kortun jî kuratoriya beşa Tirkiyeyê digirt ser xwe, min cara yekem serlêdana pasaportê kiribû û li Emniyetê ji aliyê tîmên Têkoşîna li Dijî Terorê ve hatibûm binçavkirin. Destnivîs û çapên The Story of Tracey Emin li ser maseya min bûn. Dibe ku hemû ew mêrên ku di sazkirina hunerî ya Tracey Emin a sala 1995an a bi navê Everyone I Have Ever Slept With 1963–1995 de cih digirtin, bibûna sedema pirsgirêkê. Yanî, min Çîroka Tracey Emin[11] ne di şert û mercên pir xweş de hilberandibû. Min nizanibû ku şert û mercên hilberîna hunerî ji bo hunermendekî çi ne; rastî, min ewqas jî li ser vê yekê nedifikirî. Dema Çîroka Tracey Emin cara duyemîn, vê carê bi nusxeyên hejmar kirî, li ser maseyekê hate pêşandan, min gelek kêm serdana cihê wê yê di wî mekana mezin de dikir. (Li La Fabbrica del Vapore wêneyekî min hebû ku Serkan Özkaya li ber maseyê kişandibû.) Min bêtir li xebatên Wim Delvoye yên di pêşangehê de dinihêrî.
Niha, ger em li ser wêjeya kurdî û hunera hevdem bifikirin, bêyî ku em qet bikevin nav meseleya “yekemînî” ya ku wekî muammayeke mezin li bendê ye, û bêyî ku behsa pêşangehên Ali Akay ên li Amedê, bi navên Dilin Gücü I û Dilin Gücü II – Minör-oluş (Hêza Ziman I û Hêza Ziman II – Bûyîna Mînor, 2003–2004), jî bikin, ez ji vê yekê re girîngiyeke mezintir dibînim ku pêşangeheke mînîmal îlhama xwe ji romana derhêner û nivîskarekî kurd ê hevdem —an jî, em bibêjin, ji hevokekê ya wê romanê— girtiye û ev pêşangeh li subSPACE’ê, di wê mekaneke biçûk de pêk hatiye ku dema mirov bi pêpelûkan dadikeve ber bi Pirtûkxaneya Celadet Alî Bedirxan ve, li milê çepê wê ye. Ev pirtûkxane di avahiyeke ku weşanxaneyeke wekî Avesta tê de cih digire de ye; Avesta di weşangeriya kurdî û qada ramana kurdî de rêyên nû vekiriye. Ya duyemîn di heman demê de pêşangeha duyemîn a subSPACE’ê ye. Ez û Gül Hür li ser vê yekê hevfikir bûn ku vê carê, li şûna pêşangeheke kesane, pêşangeheke komî bikin. Her çend rastiya ku Ya duyemîn bûye “pêşangeha duyemîn” a vê mekanê ne bi temamî tesadufî be jî, ez dikarim bibêjim ku bingeha wê ya têgehî bi keşfkirina jiyana duyemîn a di romana Ez û Ez a Hiner Saleem de şekil girtiye. Ji xwe Gül berê bi Hiner re hevpeyvînek jî kiribû.[12] Wê edîtoriya Küllerim, Golda ve Diğerleri (Xweliyên Min, Golda û Yên Din), ku wergera tirkî ya Ez û Ez e, jî kiribû. Me Saleem di mecrayên cuda de xwendibû û li ser wî nîqaş kiribû, lê me tu ramana avakirina pêşangehekê ji romanê tunebû. Ev fikir gelekî paşê derket holê. Me ji awayê wî yê danîna têkiliyê di navbera hêvî, mîzah, bêhêvîtî, trajedî, nostaljî û sirgûnê de hez dikir. Di nivîsa hevpar a kuratorên 9B’yê, Charles Esche û Vasıf Kortun, ya bi sernavê Dünya Senin (Cîhan Ya Te Ye) di kataloga bîenalê de, hevokeke wiha heye: “Diyar e ku dê tu carî ne pêkan be ku meriv şert û mercên têkiliya di navbera huner û guherîna siyasî de bi têkiliyeke sedem û encamê rave bike; û heta kesên ku di asta kesane de tên teşwîqkirin ku bi awayekî din bifikirin jî, dê ji van kokan bi tevahî haydar nebin.”[13] Wekî mînak, Hiner di navbera koçberbûn û sirgûnbûna siyasî de xetek stûr dikişand. Ew me dixe nav vê pirsê ku gelo mîzah hîn jî qadeke afirîner e yan na. Di vê wateyê de, erê, Ya duyemîn ne pêşangeheke xwedî tez bû. Yanî, em dikarin bibêjin ku me xwe ji wê nêrîna kuratoryal a serdest û xwebilind dûr girt; ew nêrîn cîhan û tiştan zêde şîrove dike, helwestên siyasî yên muxalif digire, li ser paşeroja hunera hevdem îdîayan dike û hewl dide pêşangehê wekî manîfestoyekê ava bike.
Li cem me (li Bakurê Kurdistanê), ji ber ku dîroknivîsiya hunerê gelekî piştî destpêkirina pratîkên hunermendên pêşeng dest pê kiriye, dibe ku nakokiyên derengmayî yên di navbera pêşengiya hunerî ya derengmayî, meşrûiyeta sazûmanî ya derengmayî û desthilatdariya çandî ya derengmayî de, wekî tiştên ku ji destpêkê ve hebûne, bên xwendin. Ev derengmayîna dîrokî bandorê li ser hunerê bixwe û li ser awayê ku îro tê famkirin jî dike. Hunera hevdem a kurd jî hewl dide di çarçoveya têgihiştineke hevdemiyê de pêş bikeve; têgihiştineke ku tê de ji yekê zêdetir modernîte, demên dîrokî yên cuda û newekheviyên gerdûnî di heman demê de hene. Divê ev yek jî bê gotin, belkî jî bê bîranîn: me pêşangeha xwe ya yekem a li Diyarbekirê, [Art and The City][14], di sala 2001ê de li Güzel Sanatlar Galerisi ya li Dağkapı’yê vekiribû. Yanî, bîst û pênc sal berê. Min çarçoveya têgehî ya pêşangehê amade kiribû û nivîsa wê jî min nivîsandibû. Di sala 2002yan de jî, bi hewldanên Osman Kavala, Navenda Hunera Diyarbekirê (DSM) hate vekirin. Komên hunerî, înîsiyatîf, civat û mekanên hunera hevdem ku di nîvê yekem ê salên 2000î de li Diyarbekirê û bajarên derdorê derketin holê, heta nîqaşên akademîk ên ku bi derengî dest pê kirin jî, hemû berhemên vê bandorê ne. Pêşangehên ku di bin banê Şaredariya Bajarê Mezin a Diyarbekirê de hatin lidarxistin jî di nav vê de ne.
subSPACE, yek ji endamên herî nû yên vê xelekê ye. Ez jê re nabêjim galerî, ji ber ku ne galerî ye. Ez guncawtir dibînim ku jê re bibêjim mekaneke jêrîn di nav mekanekê de (wekî jêrsernavekê). Ma ew dikare domdar be? Bi rastî, ez jî nizanim. Ev yek bi gelek faktoran ve girêdayî ye. Li Amedê (Diyarbekirê), domdarî — dema em li her tiştê di vê qadê de difikirin — tenê bi leza hilberîna hunermendan an jî bi daxwazên wan ên bêdawî nayê ravekirin. Komên hunerî an jî înîsiyatîf, ji bo parastina qadên xwe yên desthilatdariyê (wekî avahiyên ku ji şûna nîqaşê bêtir li ser çalakiyan ava bûne), ji bo niha xwe bi siyaseta navendî ve girê didin; estetîka bajêr jî di bin pêşengiya siyasetê de pêşve diçe. Ji vî aliyî ve, ev rewş mirov tîne bîra sazbûna pratîkên hunera hevdem a Balkanê di salên 1990 û 2000î de. Wekî mînak, Navenda Hunera Hevdem a Soros (SCCA) ya li Saraybosnayê di sala 1996an de hate damezrandin. Pêşangehên Meeting Point (1997), Beyond the Mirror (1998) û Under Construction (1999) di pêşketina pratîkên nû yên pêşandana hunerê û karê di qada giştî de li Bosna-Hersekê roleke girîng lîstin. Bîenala Tîranayê derdorên hunerî yên herêmê bi torên pêşangehên navneteweyî ve girê da. Teşwîş û komên wekî kolektîfa Škart a Belgradê, di şert û mercên şer û neteweperestiyê yên salên 1990î de şêwazên alternatîf ên destwerdanê pêş xistin. Bi tenê cudahiyeke bingehîn hebû: dema ku Balkan di nav lêgerîneke piştî-sosyalîstî de bû, hunermendên kurd bi lez dest bi avakirina klîkan kirin, wekî ku di pergaleke dereng-sosyalîst de dijîn. Ev yek şaşiya me nake; me bi hunermend û kuratorên hunera hevdem a Balkanê re têkiliyên gelekî baş danîbûn. Hevdîtina navdar a Balkanê, ku di sala 2003yan de bi pêşangeha In Den Schluchten des Balkan (Kunsthalle Fridericianum, Kassel, Almanya), bi kuratoriya René Block, dest pê kir, di salên paşerojê de bi pêşangehên komî yên li Tîrana, Kosova, Belgrad, Zagreb û Ljubljana berdewam kir. Kesê sereke yê di pêşangeha In Den Schluchten des Balkan[15] de nivîskarê alman Karl May bû. Werin em romana serpêhatiyê ya May a bi navê Durchs wilde Kurdistan (Di Nav Kurdistana Kovî de)[16], ku di sala 1892yan de hatibû weşandin, bi bîr bînin. Di Ya duyemîn de jî romana nivîskar û derhênerê kurd Hiner Saleem, Ez û Ez, bû çavkaniya îmajan. Ez bawer dikim ev xal bi tevahî zelal e. Hiner Saleem cara yekem malzemeyeke îmajî anî nav pêşangeheke hunera hevdem. Dema me pêşangeh ava dikir, me gelek li ser vê mijarê, ango cara duyem, sêyem û careke din nîşandana berheman, nîqaş kir. Armanca me ne ew bû ku bersivekê bidin meyla kurator û galeriyan a li ser “karê nû”; me dixwest tam di wê çarçoveyê de ku we behs kir, bi derxistina wê nêzîkatiyê ya ku nirxê sereke dide pêşandana cara yekem, derfetê ji bo pirsê vebikin: ev berhem niha çawa dê bêne xwendin? (Ne ku divê çawa bêne xwendin.) Tam di demeke wisa de ku projeya “qewînkirina eniya hundir” di meriyetê de bû (çend demên ecêb in!), me dixwest bi anîna xebatên ku di demên cuda de hatibûn hilberandin cem hev, deriyê nîqaşeke minorîter vekin.
Gundê Me (bi sernavê ku di vîdyoyê de hatiye bikaranîn, Our Village, 2004) cara yekem li Amedê (Diyarbekirê) tê nîşandan. Berê, di sala 2005an de, di Bîenala Fîlmên Hunerî yên Herî Baş a Kölnê de; di sala 2006an de, di 52emîn Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Kurte yên Oberhausenê de; û dîsa di sala 2007an de, li Istanbul Modern, di çarçoveya Hilbijartina Bîenala Fîlmên Hunerî yên Herî Baş a Kölnê de hatiye nîşandan. Di sala 2009an de jî, di pêşangeha Word-Tale, Mixed Narrations: A Video Parade from Different Viewpoints de, ku Ferhat Özgür kuratoriya wê kiribû, ligel xebatên Halil Altındere, Yael Bartana, Marie-Laure Cazin, Tracey Emin, Aemont Milk, Ayşe Erkmen, Ferhat Özgür, Adrian Paci, Anri Sala, Erzen Shkololli û Silke Witzsch, li Muzexaneya Hunerê ya Zanîngeha Hacettepeyê hate nîşandan. Heke em bertekên Ülküciyan ên şeva vekirinê li ber çavan negirin, dikarin bibêjin ku ew pêşangeheke pir serkeftî bû.
Tiştekî din jî heye: ev vîdyo di pêşangeheke hevpar a bi navê Remember Lidice de (Lidice Gallery, Komara Çekê, 2017, Edition Block) hate bexşandin muzexaneya bajarokê Lidice. Ev pêşangeh ji bo bîranîna gundekî Çekî bi navê Lidicehatibû lidarxistin; gundê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, di 10ê Hezîrana 1942an de, di encama tolhildaneke hovane ya hêzên Nazî de bi tevahî hate wêrankirin. Di koleksiyonê de xebatên hunermendên navdar ên wekî Gerhard Richter, Joseph Beuys, Wolf Vostell, KP Brehmer, Konrad Lueg, Sigmar Polke, Dagmar Demming, Rosemarie Trockel, Thomas Ruff, Imi Knoebel, Lawrence Weiner, Rosa Barba, Sunah Choi, VALIE EXPORT, Alfredo Jaar û Sarkis hebûn.[17] Naziyan 82 zarok (piraniya wan li Kampa Îmha ya Chełmno) û nêzî 60 jin jî kuştibûn. Ji wan jinan hin kes rasterast hatibûn gulebarankirin; yên din şandibûn Kampa Komkirinê ya Ravensbrückê û li wir hatibûn îdamkirin. Di Our Villagede jî zarok hebûn.
Our Village (Gundê Me), 2004, vîdyoya yekkanalî, PAL DV • 7 deqe û 09 çirke.
Gotinên stranê û muzîka wê jî ji hunermend Rotînda ne. Cara yekem ku guhdariya wê kirim, gelekî bandor li min kiribû; hîn jî bi heman hestan guhdariya wê dikim. Albûma ku ev stran jî tê de cih digire, bi navê Zarokên Agirî, ji aliyê Koroya Zarokan a NÇM’ê ve hatiye stranîn. Keçikan bi playbackê stran digot, ji ber ku di rastiyê de, di nava rojê de, tenê bi qasî ku dizanibûn dikaribûn wê bixwînin. Gundê Me strana kurdî ya ku herî zêde jê hez dikirin bû. Vîdyo hinekî jî li ser berdewamiya hêviyê û leza belavbûna wê bû. Her tim rewşeke ji nû ve, ji sifirê destpêkirinê hebû; mîna dîroka me. Di çarçoveya ku we jî behs kir de, li vir tiştê ku qut dibû zimanê dayikê bû. Vîdyo bi şînî û birînên eşkere yên li ser rûyê keçikan û cihên bixwîn ên ku di dawiya wê de xuya dibûn (mîna makyajeke zarokan a ku bi lez û bez hatiye kirin), tevî rêzeke din a nezelaliyên cuda, hêdî hêdî tarî dibû. Di hemû pêşandanên berê de, xeleka di vîdyoya orîjînal de qet nehatibû dirêjkirin an tewandin; ew her tim wekî xwe dihate nîşandan. Li subSPACE’ê, ji ber ku format li hev nedikir, xelek ji aliyê jor û jêr ve hat tewandin û şiklê çavekî girt. Min pêwîstî bi sererastkirina wê nedît. Our Village di hundirê sindoqeke darîn a spî de, li ser erdê hate pêşandan. Teknolojiyên kevn (DVD, DVD Player û televîzyona bi lûleyên katodîk) dîsa ketin dewrê. Vîdyoya 7 deqe û 9 çirkeyî ji sê beşan pêk dihat. Wê demê, vîdyoyên bi vî rengî li Tirkiyeyê wekî zêde vegêrane dihatin dîtin û bendewariyên Stenbolê yên derbarê Amedê de pêk neanîn.
E.C. – Hal Foster di pirtûka xwe ya Vegera Rastiyê (The Return of the Real) de, bi têgeha “çalakiya paşxistî” (deferred action), dibêje ku wateya berhemekê di serdema xwe de temam nabe, lê paşê, bi kar û nêrînên ku tên, ji nû ve û bi awayekî paşveger (retroaktîf) tê avakirin (Foster, 2009, r. 15). Di vê çarçoveyê de, dema em li karê Christian Marclay ê sala 2010an, The Clock, dinêrin, dibînin ku hunermend fîlmên demên cuda vediguherîne herikînekê ya yekane û hevdem. Ya duyemîn jî karên ku ji serdemên cuda û şert û mercên hilberînê yên cuda tên, û nifşên cuda, li heman mekanî dicivîne; lê wisa xuya dike ku pêşangeh xwe dispêre rêzkirineke ne kronolojîk û ne jî tematîk. Dema we ev kar anîn cem hev, we li gorî kîjan pîvanan biryar da ku karên ji serdemên cuda, ku di navbera wan de nêzîkî bîst sal hene û ji mediumên cuda pêk tên — wekî Tinica ya Fikret Atay (2004) û Urbs a Sidar Alışık (2026) — rûbirû bikin, an jî karên heman serdemê, wekî karên ku we û Atay di sala 2004an de hilberandine, li kêleka hev bicih bikin? Ma di dema sazkirina pêşangehê de kêliyeke wisa çêbû ku karek, dema li kêleka karekî din hate danîn, wateyeke nedihat pêşbînîkirin bi dest xist, heta ku wateya wê ber bi paş ve ji nû ve hate avakirin?
Ş.Ö. – Şêwazên ramîn û hilberîna di navbera nifşên hunera hevdem a kurd de her tim bala min kişandine. Lê berî ku li ser vê yekê biaxivim, tiştên din hene ku dixwazim bibêjim. Nifşê min di nava cendereyeke kuratoryal a Stenbol-navend, ku xwedî qutbên neguherbar, êrîşkar û hestiyar bû, mezin bû, kar hilberand û pêşangeh li dar xist. Dibêjim nifşê min, ji ber ku hilberînên min ên yekem jî li Stenbolê bûn. 18emîn Pêşangeha Hunermendên Îroyîn a Stenbolê (Günümüz Sanatçıları 18. İstanbul Sergisi) di sala 1997an de pêk hat. Beşdariya min di pêşangeha Çalakiya Ciwan 2, Welat-Bêcihî, Bêwelatbûn(Genç Etkinlik 2, Yurt-Yersiz Yurtsuzlaşma) ya sala 1996an de jî, ji Adanayê û bi xebata me ya hevpar a bi Halil Altındere re pêk hat. Endamtiya min a DAGS’ê (Komeleya Hunermendên Ciwan ên Navdîsîplînî) jî vedigere wê serdemê. UPSD (Komeleya Navneteweyî ya Hunerên Plastîk) jî wisa. Ev tişt hatin nivîsandin: Pêşangehên Çalakiya Ciwan, ku cara yekem di sala 1995an de bi armanca afirandina hawirdoreke hevdîtinê ji bo hevpîşeyên me yên hunermendên ciwan dest bi rêwîtiya xwe kirin, platformekê afirandin ku gelek hunermendên wekî Taner Ceylan, Genco Gülan, Nuri Bilge Ceylan, Temur Köran, Halil Altındere, Yiğit Yazıcı, Vedat Özdemiroğlu, Nesren Jake, Ferhat Özgür, Melis Buyruk, Şener Özmen û Ertuğrul Akyüz karibûn xwe tê de nîşan bidin. Ev rast e, ji ber ku hem di pêşangehên Çalakiya Ciwan de, hem jî di Rojên Performansê yên ku DAGS’ê organîze dikirin de, me bi giştî li Stenbolê derbas dikir.
Tinica, 2004, vîdyoya yekkanalî · 7 deqe 59 çirke.
Vegera min a li Diyarbekirê jî di sala 1998an de bû. Ger em pêşangehên ku min di demên dawî yên xwendina xwe li Çukurovayê de (Beşa Perwerdehiya Nîgar û Kar a Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Çukurovayê) hilberandine an tê de beşdar bûme li derveyî hesabê bihêlin, ev dîrok ji bo destpêka pratîkên hunera hevdem li Diyarbekirê jî dikare were hesibandin. Dema ku me di sala 1999an de, bi wesîleya pêşangeha Rojeke Taybet (Özel Bir Gün), bi Vasıf Kortun re hev nas kir, deftera min a destçêkirî, Şîzo-Defter (Diyarbekir, 1999), di pêşangehê de hatibû nîşandan. Yanî, yekem mediumên min ne kameraya vîdyoyê ya Hi8 bû ne jî makîneya wênekêşiyê. Nivîs ji min re her tim wekî qadeke adiltir xuya dikir. Bêguman, ev yek bi wêjeyê re têkiliyên xurt hebûn; ji ber ku min ji nû ve dest bi nivîsandina bi kurdî kiribû [ji çaryeka yekem a salên 90î ve], bêyî ku bizanim dê ev nivîsandin min bi ku ve bibe, dê çawa were qutkirin — an jî gelo dê were qutkirin yan na. Tiştekî din jî hebû: ji sala 1996an ve, ez jixwe di pêşangehên nifşan de cih digirtim; bi nifşê xwe, nifşên berê û nifşên hîn berê re, li Tirkiyeyê û li derveyî welêt. Min dişopand ka di vê wateyê de li Kurdistanê çi diguhere. Min dizanî ku ev dê her tim gelekî zehmet be. Ger tiştek hebû ku desthilatdaran bi ser xistibûn, ew afirandina hawirdoreke tengezar û danîna mesafeyên dirêj di navbera rewşenbîr, hunermend û nivîskarên kurd de bû. Dîsa jî, ji min re ne pir gengaz xuya dike ku em dîrokên hilberîna xebatan wekî xalekê destpêkê bigirin û li gorî wan di pêşangehê de nifşan kategorîze bikin. Hûn vê yekê bikin jî, ez ê dîsa jî berdewam bikim ku ji cihêkî din ve li vê meseleê binêrim. Di Ya duyemîn de, ku Tinica ya Fikret Atay (2004), Urbs a Sidar Alışık (2026), tûwalên Zeynep Uruç (Di Navbera Tarîtî û Derî de û rêzeya Yansıma), an jî xebatên Murat Gök ên Berfîn û Low Approach (Firîna Nizm), û Xweportre ya Mahmut Celayir (hem wekî tûwal, hem jî wekî vîdyo) hatibûn cem hev, ev hemû ji bo min jî bûn rûbirûbûnên nû. Our Village(2004) niha bi rastî çi dibêje? Ma tiştekî dibêje? Ma dê bikaribe tiştekî bibêje? Ev pirs ji bo min jî nû bûn. Dema em li nexşeya têgehî ya pêşangehê dinêrin, li destpêkê bajar (an jî bajarên), li navîn mezin (beden), û li pêş de zarok cih digirtin. Di navbera gotinên Alışık ên li ser dîmenên nû yên bajaran û mijara bajarî ya di xebatên Atay û Gök de, me çawa girêdanekê ava dikir? Gelo di navbera nifşan (!) de, mîna di zimanê dayikê û siyasەتê de, qutbûn çêbûbûn? Yanî, min li benda performanseke xwendinê ya tengezar bûm ku dikaribû di navbera nifşekî hunera hevdem de, ku pêşengên xwe li derveyî xwe digere, û nifşekî din de, ku bandorê ji hundir ve pêşwazî dike, derkeve holê.
Sidar Alışık, Urbs, 2026, Çapkirina lînoleûmê li ser qumaşê · 150 × 300 cm
Li Mêrdînê, ji aliyê materyalan ve (qalib, boyaxên ji kokan hatine bidestxistin, qumaş û hwd.), mînakeke Nasra Şimmes hebû ku dikaribû bibe çavkaniya îlhamê; lê li Diyarbekirê û Êlihê tiştekî wiha tunebû! Li Çewligê jî rewş wisa bû. Her wiha, ne her carê pêşangeheke tematîk tê organîzekirin; ev yek jî ne her tim berhemdar e. Ji ber ku min gelek caran bi van mekanîzmayên rêzkirinê re têkoşiyaye, me tercîh kir ku em gavekê paşde bisekinin. Wekî ku min got, Ya duyemînpêşangeheke ku îhtîmalên rûbirûbûn û pevçûnê tê de xurtir in. Yek ji kesên bingehîn ên vê nêzîkatiyê, Harald Szeemann, di pêşangeha xwe ya sala 1969an a bi navê When Attitudes Become Form (Dema Helwestan Dibin Form) de, ji şûna ku xebatan li dora mijareke dîtbarî ya diyarkirî bicivîne, pêvajoyên hilberînê, helwest û şêwazên xebatê yên hunermendan xiste ber çavan. Wekî mînak, pêşangeha Halil Altındere ya bi navê Fikirler Suça Dönüşünce (Dema Fikir Dibin Sûc, Depo, 2010) jî vê nêzîkatiyê wekî çavkaniyekê digire. Di vê navberê de, ez û Szeemann di sala 2004an de, di pêşangeha 1st International Biennial of Contemporary Art of Seville (Spanya) de hev dîtin.
E.C. – Meseleyên wekî nasname, aîdiyet, ji cihê xwe hatin derxistin (koçberkirin) û bîr li Diyarbekirê ji bo hunermend û temaşevanan wekî rastiyên rojane hene. Di vê çarçoveyê de, em dibînin ku Ya duyemîn van meseleyan ne bi sernavên ku ji derve ve li wan tên zêdekirin, lê bi rêya ezmûneke demî digire dest. Pêşangeh bi nîşandana karan a ji nû ve, li ser vê yekê disekine ka karek ku di rabirdûyê de hatiye hilberandin, îro di kîjan şert û mercan de, li pêşberî kê û di nav têkiliya bi kîjan pirsan re de, dîsa wateyekê bi dest dixe. Ev nêzîkatî karê Michael Rakowitz ê bi navê The Invisible Enemy Should Not Exist (Divê Dijminê Nedîtbar Tunebe) tîne bîra me. Ev kar, ku hunermend ji sala 2007an vir ve li ser wê dixebite, berhemên ku di sala 2003yan de ji Muzexaneya Neteweyî ya Iraqê hatine talankirin an jî windabûne, bi pakêtên xwarinê û kaxezên rojnameyan ên ji jiyana rojane ya Rojhilata Navîn hatine berhevkirin, ji nû ve hildiberîne. Li vir, ji nû ve hilberandin wekî rêyekê ji bo domandina hesabê windahiyê û anîna wê ya bo îro dixebite. Hunermend her berhemê di her pêşandana nû de wekî pêvajoyeke domdar digire dest. Di vê çarçoveyê de, gelo divê em karên ku di Ya duyemîn de ji nû ve tên nîşandan wekî qeyda windahiyeke ku di rabirdûyê de maye bixwînin, an jî wekî şahidên rewşeke ku îro jî didome? Hûn wekî kurator çawa diyar dikin ku di kîjan kêliyê de biryar tê dayîn ku karek aîdî rabirdûyê, niha an jî paşerojê ye? An gelo di asta berheman de demeke wiha ya diyarkirî heye?
Ş.Ö. – Ger em bi edîtorekî re rûbirû bibin ku bêje: “Ev helbest kevn in!”, dê çi bibe? Li gorî min, tiştên baş dê dernekevin. Di rewşa herî baş de, hûn nivîsandina helbestan didomînin; di rewşa herî xirab de, hûn li ser maseya edîtorî dîrokên nivîsandina helbestan diguherînin û li kêleka sala 1990an sala 2026an dinivîsin (di navbera wan de xêzeke “–” heye). Ji bo ku hem dîroka nivîsandina helbestê hem jî dema ku ji wê demê ve derbas bûye were nîşandan! Her çend polîtîkayan biguherin jî, pirsgirêka me ji aliyê dîrokî ve berdewam dike. Erê, windahiyên me pir in; ev yek di her qadê de wisa ye. Di Ya duyemîn de, bi rastî, xebatên ku ji nû ve hatibin hilberandin tune ne. Li şûna wan, xebatên ku di dîrok û erdnîgariyên cuda de derketine holê û dema mekan wekî bingeh bê girtin, dikarin dîsa bên xwendin, hene. Me neçe rêya dabeşkirineke kronolojîk. Me dramaturjiyeke pêşangehê jî ava nekir. Gelo ew bîst û çend salên ku em jê re dibêjin rabirdû, ew dem e ku berhem (an berhemên) li pey xwe hiştine? Divê em binêrin ka di van bîst û çend salan de di siyaseta kurdî û avahiya civakî ya kurdan de çi guheriye û çi qet neguheriye. Ez nikarim paşerojê pêşbînî bikim, lê dikarim vê yekê bibêjim: em ê di paşerojê de tunebin. Em ê wekî nifşên ku li dijî avahiya piralî ya hunera hevdem radiwestin, tunebin.
Gül Hür, di sala 1991ê de li Dêrsimê ji dayik bû. Ji Beşa Zanistên Siyasî û Rêveberiya Giştî ya Zanîngeha Hacettepeyê mezûn bû. Di sala 2019an de li Zanîngeha Bilgi ya Stenbolê mastera xwe ya di warê dîrokê de temam kir. Di navbera salên 2020 û 2023yan de xebatên xwe di bernameya doktoraya Dîrokê ya Zanîngeha Sabancıyê de domand û li heman zanîngehê wekî alîkariya lêkolînê xebitî. Di projeya Avakirina Platformeke Pirrengiya Çandî li Tirkiyeyê ya Zanîngeha Bilgi ya Stenbolê de wekî alîkara projeyê xebitî; di tîmên lêkolînê yên pêşangehên Medyaya Din a Tirkiyeyê (2017) û Li Pey Zimanekî (2018) de cih girt. Van pêşangehan balê dikêşandin ser medyaya alternatîf û têkoşîna ji bo zimanê dayikê. Di projeya Rememberings a Enstîtuya Lêkolînê ya Swêdê ya Stenbolê de jî wekî koordînatora projeyê xebitî. Di lêkolîn û nivîsên xwe yên akademîk de balê dikişîne ser hunera hevdem a kurdî, dîroka hunerê û hilberîna çandî. Li Doğruluk Payıwekî nivîskar û hilberînera naveroka vîdyoyan dixebite. Bi Şener Özmen re edîtoriya monografiyên Walid Siti: Di Siya Babîlê de Li Pey Çiyayan û Mahmut Celayir: Li Şopa Siyê kir; ev monografî di rêzeya pirtûkan a avestART de, di bin banê Weşanên Avesta de hatine weşandin. Ew rêveberiya mekana hunera hevdem a subSPACE dike ku di bin banê avesta | CULTURE de, li Diyarbekirê hatiye damezrandin. Li vir, bi Şener Özmen re kuratoriya pêşangeha şexsî ya Sakar Sleman a bi sernavê Bîra Rû û pêşangeha komî ya bi sernavê Ya duyemîn, ku şeş hunermendan li hev dicivîne, kiriye.
Şener Özmen, di sala 1971ê de li Hezexê (İdil) ji dayik bû. Di sala 1998an de ji Beşa Perwerdehiya Wêneyê ya Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Çukurovayê mezûn bû. Li Chicagoyê dijî û dixebite. Ji bilî hunermendiya dîtbarî, wekî nivîskar, wergêr, edîtor, kurator û rexnegirê hunerê jî dixebite; pirtûkên wî yên helbestê, roman û çîrokan bi kurdî û tirkî hatine weşandin. Özmen, ku endamê PEN International e, di sala 2005an de ji aliyê Kunstmuseum Thun a li Swîsreyê ve xelata Prix Meuly wergirt. Xebatên wî li saziyên wekî Centre Pompidou, Stedelijk Museum, İstanbul Modern û Kunsthalle Fridericianum, herwiha di beşa Worldly House a dOCUMENTA(13)ê de hatine pêşandan. Wî beşdarî Bîenalên 9emîn û 13emîn ên Stenbolê bû. Di nav pêşangehên wî yên şexsî de yên li Galerie Schleicher+Lange ya Parîsê (2005), Künstlerhaus ya Stuttgartê (2011), Pilot Galeri (2012) û Arter (2016) ya Stenbolê hene. Ew bi berhemên xwe yên ku bi îronî, mîzah û helwesteke rexneyî şert û mercên heyî, avahiyên otorîter û tabûyan dixin ber pirsan tê naskirin.
Nîşe
[2] Searching for the Agora at K11: Apolitical Spaces of Non-State Cultural Diplomacy, Natalia Grincheva.
https://link.springer.com/article/10.1057/s41254-026-00437-5
[3] https://www.fashionoutletsofchicago.com/TheCollection
[4] https://jasonlazarus.com/projects/a-century-of-dissent-miami/
[5] Hêza Hunerê (Sanatın Gücü), Boris Groys, wergêr: F. Candil Erdoğan, Hayalperest Yayınevi, 2014.
[6] https://halilaltindere.com/about/
[7] https://www.artfulliving.com.tr/sanat/bazen-hayat-sanattan-daha-guclu-oluyor-i-7041
[8] https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/10249
[9] https://vasifkortun.com/2002/11/21/cem-ileri-ile-soylesi-i/
[10] https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/8771
[11] https://senerozmen.com/artist-books
[12] https://www.rudaw.net/turkish/categories/interview/858107
[13] https://bienal.iksv.org/i/assets/bienal/document/9B_CHARLES-ESCHE-VASIF-KORTUN_TR.pdf
[14] Binêre: Art and The City: Diyarbakır Güncelleri Nasıl Karşıladı?, Şener Özmen, Artist Skala, hejmar 3, Hezîran 2001, rûpel 70–71. Herwiha: Art and The City: Diyarbakır Güncelleri Nasıl Karşıladı?, di pirtûka Travma ve Islahat de, Şener Özmen, rûpel 102–104, Weşanên Lîs, çapa duyemîn, Mijdar 2016.
[15] https://aaa.org.hk/en/collections/search/library/in-the-gorges-of-the-balkans-a-report
[16] https://www.pandora.com.tr/kitap/vahsi-kurdistan-iclerinde/743511
[17] https://www.mutualart.com/Exhibition/Remember-Lidice/DF33CD013567CD4E
Deleuze, Gilles, Fark ve Tekrar (Cudahî û Dubarekirin), werger: Burcu Yalım û Emre Koyuncu, Stenbol: Weşanên Norgunk, 2017.
Foster, Hal, Gerçeğin Geri Dönüşü (Vegera Rastiyê), werger: Esin Hoşsucu, Stenbol: Weşanên Ayrıntı, 2009.
Groys, Boris, Sanatın Gücü (Hêza Hunerê), werger: F. Candil Erdoğan, Stenbol: Hayalperest Yayınevi, 2014.
Osborne, Peter, Kavramdan Sonra: Çağdaş Sanatın Felsefesi (Piştî Têgehê: Felsefeya Hunera Hevdem), werger: Nüvit Bingöl, Stenbol: Weşanên Tellekt, 2021.

Şîrove
00