Ev gotar, xebata peykerî ya bi navê Gökçen a di Rêzeya Jinên Komarê de, ku hunermend Mehtap Bayduyê Sabiha Gökçen kiriye mijar, ji perspektîfa dîroka Kurd û rexneya hunera femînîst ve bi awayekî rexneyî vedikole. Rêbaza afirîner a Bayduyê, ku di pratîka wê ya hunerî de li ser herikînbûna nasnameyê û wergera çandî ava dibe, dema mijar dibe Sabiha Gökçen, bi dilemayeke exlaqî ya bingehîn re rû bi rû dimîne. Ev yek radixe pêş çavan ku niyeta Bayduyê çi dibe bila bibe, tevlîkirina Gökçenê di pergala xwe ya performansê ya “beden-cilûberg-nasname” de, bi awayekî nesnel wê di pêvajoya siyasî de pasîf dike û dibe beşek ji avakirina bîreke nû. Ev hilberandin, rola Gökçenê ya wekî kirdeya şîdetê di operasyona leşkerî ya Dêrsimê de ji ber çavan radike û mîta jina qehreman a ku femînîzma neteweyî ya Tirk ava kiriye normalîze dike. Ji perspektîfa rexneya hunera femînîst ve, ev mînak nîşan dide ku vegotina bihêzkirina zayenda civakî li hemberî şîdeta dewletê çawa tûjiya xwe ya rexneyî winda dike û bi rêya hunerê, ew jî bi destê hunermendeke Kurd, çawa tê asayîkirin.
Mehtap Baydu, Rêzeya Jinên Komarê, Kaxiza Şefaf a Bi Destan Çêkirî, 2015.
Pratîka hunerî ya Mehtap Bayduyê li ser performans, peyker û enstalasyonê ava dibe. Di navenda xebatên wê de herikînbûna nasnameyê, derbasdarîya sînorên çandî û mekanîzmayên dîsîplînê yên rolên civakî cih digirin. Ew hunermendeke li Çewligê ji dayik bûye, li Enqere û Kasselê perwerdeya hunerê dîtiye û niha li Berlînê dijî. Tecrubeya wê ya navçandî, ji xwezaya xwe ve, derfetên cihêrengiyê, pirsyarkirinê û nîqaşê dihewîne. Rexnegirên hunerê bi gelemperî Bayduyê, bi rêya beden û cilûbergan, wekî “hunermendeke rexneyî ku tengezariyên di navbera ez û yê din, ferd û normê de dikole” bi cih dikin. Dema em xebatên Bayduyê li ber çavan digirin, pirsa ku hêjayî pirsyarkirinê ye ev e: “Dema performansa nasnameyê ya hunermend bi sembolên ku trawmayeke etnîk-dîrokî ya diyarkirî hilgirtiye re rû bi rû dimîne, çi dibe?” Heke em vê yekê bi awayekî şênbertir bînin ziman, xebata wê ya ku Sabiha Gökçenê, keça manewî ya Atatürk, yekem pîlota leşkerî ya jin a Tirkiyeyê û di heman demê de beşdara rasterast a operasyona leşkerî ya Dêrsimê ya 1937–1938an, dike mijar an jî çavkaniya îlhamê, gelo dikare mesafeya rexneyî ya di pratîka wê ya hunerî ya asayî de heye biparêze an jî derxe holê?
Pratîk û vegotina hunerî ya Bayduyê li hemberî sembola Gökçenê bi nakokiyeke bingehîn re rû bi rû dimîne. Zimanê wê yê hunerî, ku azadbûna bedenê û nîqaşên li ser nasnameyê dihewîne, li hemberî fîgureke dîrokî ya ku ji aliyê vegotina neteweyî ya li Tirkiyeyê ve wekî “Temsîla Jina Tirk a Nûjen” hatiye avakirin, mantiqa desthilatê ya ku di şertên asayî de hewl dide hilweşîne ji nû ve hildiberîne. Ev nakokî, ji perspektîfa femînîzma dîrokî ve, qadeke ji aliyê estetîk û polîtîk ve ji nîqaşê re vekirî ye. Ji bo têgihiştina tengezariya sembolîk a di xebata Bayduyê de, berî her tiştî divê em bi kurtasî binêrin bê Gökçen kî ye.
Mehtap Baydu, Rêzeya Jinên Komarê, Kaxiza Şefaf a Bi Destan Çêkirî, 2015.
Di vegotina fermî ya Tirk de, Gökçen semboleke girîng e ku derfetên perwerdeyê yên ku modernîzma Komarê ji jinan re peyda kiriye û destkeftiyên mafê hilbijartin û hilbijartinê temsîl dike. Wekî zarokeke keç a misilman a ku ji aliyê Atatürk ve ji sêwîxanê hatiye rizgarkirin, ew wekî yekem pîlota şer a jin a cîhanê hatiye pênasekirin. Portreya wê li balafirgeh, dibistan û qadên giştî hatiye daliqandin û navê wê li duyemîn balafirgeha navneteweyî ya herî mezin a Stenbolê hatiye danîn. Ev vegotin, di asta polîtîk de, destkeftiyên Komara Tirkiyeyê yên di qada zayenda civakî de wekî nîşaneyên projeya nûjenbûnê radixe pêş çavan û piştgiriyê dide wê têgihiştinê ku azadbûna jinan di nav vegotineke dewlet-navendî ya destkeftî û berdewamiyê de bi cih dike. Lê rûyê din ê vê vegotinê Dêrsim e. Di salên 1937–1938an de, artêşa Tirk li dijî civaka Kurd-Elewî ya li herêma Dêrsimê (Tunceliya îro) zext û operasyonên leşkerî yên berfireh pêk anîn. Gökçen, wê demê wekî pîloteke şer, di lidarxistina operasyonên leşkerî li herêmê de roleke çalak lîst. Wê bi xwe, di hevpeyvîneke ku da rojnameya Tanê de, wiha got: “Kelecana bombebarana yekem a li Dêrsimê ez nikarim ji bîr bikim. Di qada şer de avêtina bombeyan li ser hedefên zindî, tu hesteke dilovaniyê nade mirov.” Her wiha eşkere ye ku rola Gökçenê ya li Dêrsimê ji aliyê dîroknasiya fermî ya Tirk ve veguheriye semboleke bihêzkirina jinê û ev yek xizmeta veşartina xisleta şîdetbar a operasyona leşkerî dike. Ev awayê xebitandinê, ji aliyekî ve bi mekanîzmaya femînîzma neteweyî re li hev dike, ji aliyê din ve jî jinan wekî hilgirên projeya nûjenbûna neteweyî sembolîze dike. Kurdên ku li hemberî vê projeya nûjenbûnê tên bi cihkirin, di heman demê de di pozîsyona “yê din ê hundirîn” de ne ku ji aliyê vegotina neteweyî ve hatiye avakirin. Wekî ku lêkolîna Taha Baran radixe pêş çavan, yê-dinkirina jinên Kurd ên Dêrsimê wekî “jinên Rojhilatî” bi nêrîna oryantalîst re jî li hev dike. Ji ber ku temsîla jinê wekî yê din, bi temsîla Rojhilatê wekî yê din re dikeve hev (Baran, 2014). Awayê tevlîkirina jinên Kurd ên Dêrsimê di bedena neteweyî ya Tirk de, bi serê xwe polîtîkayeke asîmîlasyonê ya zayendîkirî ye. Jinên Dêrsimî wekî kirdeyên ku tê xwestin bi rêya zewacê zarokên Tirk bînin dinyayê û Kurdbûna xwe ji xwe paqij bikin tên pênasekirin. Di vê çarçoveyê de, em nikarin Gökçenê wekî semboleke pasîf bibînin. Ew kirdeyeke çalak û bibiryar e. Ew pîloteke bi hesteke bilind a peywirê ye ku dema şîdeta dewletê pêk tîne kelecanê hîs dike. Ev rastî, ne ji ber zayenda wê dikare bê jêbirin û ne jî bi hinceta ku ew bi xwe jî qurbaniya avahiya baviksalar e dikare ji berpirsiyariyê bê azadkirin. Peywira rexneya femînîst a Kurd divê ne tenê li hemberî vegotina bihêzkirinê ya femînîzma neteweyî bisekine, lê di heman demê de vê yekê bipirse: Rizgariya kê? Li ser hesabê kê/çi?
Zimanê hunerî yê Bayduyê xwedî taybetmendiyên diyar e. Cilûbergên xwarinê yên ji madeya fêkiyên hişkkirî (bi taybetî bastêq) hatine çêkirin bi kar tîne û destûrê dide temaşevanan ku perçeyan jê bigirin û bixwin; qalibên lêvên bîst û yek jinan bi tûncê zêrkirî dirêje û siyaseta zayendî ya di navbera axaftin û bêdengiyê de dikole; cilûbergên jinên ji pîşeyên cihêreng berhev dike, wan li ser hev li xwe dike û paşê hewl dide xwe ji wan xilas bike. Hêza van xebatan di eşkerekirina dîsîplîna civakî ya bedenê de radizê. Süreyyya Evren, di nivîsa xwe ya li ser Mehtap Bayduyê de, wiha dibêje: “Cilûberg ji bo Erikayê semboleke serxwebûnê ye, lê di heman demê de temsîla nasnameyeke ku ew nikare xwe bigihîne wê ye” (Evren, 2026). Ev nirxandina Evren radixe pêş çavan ku mijarên asêbûn û nasnameyê di pratîka hunerî ya Bayduyê de çiqas cîhekî girîng digirin. Pirsên wekî sekne û ziman çawa çermê rola zayenda civakî ava dikin û huner çawa dikare veguhere çalakiya qeşartina vî çermî, di pratîka Bayduyê de derfetên cihêreng ên nîqaşê vedikin. Lê van pratîkan sînordariyeke hundirîn heye. Xebatên hunermend meyla wê yekê nîşan didin ku têkiliyên desthilatê wekî qatên nasnameyê yên herikbar, derbasbar û ji muzakereyê re vekirî bigirin dest. Ev xebat bi berdewamî radixin pêş çavan ku ferd bi rêya guhertina cilûbergan, qeşartina çermê xwe û veguherînê çawa hewl dide ji normên civakî bireve. Lê ev yek li hemberî şîdeta dewletê têr nake.
Mehtap Baydu, Rêzeya Jinên Komarê, Kaxiza Şefaf a Bi Destan Çêkirî, 2015.
Tam jî li vir nakokî zelal dibin. Pirsgirêk ne ew e ku Baydu Gökçenê şaş fêm dike. Pirsgirêk ew e ku dema Gökçenê tîne nav qada lêkolîna xwe ya hunerî, zimanê hunerî yê ku bi kar tîne nikare du performansên nasnameyê yên bi tevahî ji hev cuda ji hev veqetîne. Yek ji van, performansa ku bindest ji bo di jiyana rojane de li ser piyan bimînin pêş dixin e; ya din jî performansa serdestiyê ya kirdeyên ku li ser navê şîdeta dewletê wê pêk tînin e. Di çarçoveya Bayduyê de, her du jî dikarin bên daxistin asta pêşniyazeke gelemperî ya li ser wê yekê ku rolên civakî çawa bedenê teşe didin. Lê ji bo kesên ku li Dêrsimê sax mane û neviyên wan, rola Gökçenê ne normeke razber e; ew çalakiyeke leşkerî ye ku bûye sedema mirinên rastîn. Bi rastî jî, xebata peykerî ya Gökçen a Bayduyê, di çarçoveya Rêzeya Jinên Komarê de, bi armanca pirsyarkirina bîra civakî, îmajên jinbûnê û avakirina nasnameyê hatiye çêkirin. Li vir, pirsên li ser berpirsiyariya hunerê û etîka bîrê derdikevin pêş. Baydu bi xwe ne hunermendeke neteweperest a Tirk e û pratîka wê ya hunerî bi vegotin û gotara dîroka fermî re li hev nake. Lê hunera polîtîk ne qadeke wisa ye ku tenê bi niyeta hunermend wateyê qezenc bike. Ji kêliya ku berhem dikeve qada giştî pê ve, rûbirûbûna wê bi pêkhateyên desthilatê yên heyî, formasyonên civakî û temaşevanan re dibe tiştekî jêneger. Divê neyê jibîrkirin ku ev rûbirûbûn dikarin ji niyeta hunermend wêdetir biçin û wateyan ji nû ve hilberînin. Gökçen temsîla pêkhateyeke neteweperest a hişk didomîne. Berî ku rola dîrokî ya Gökçenê bi temamî bê eşkerekirin û pê re rûbirûbûn pêk were, tevlîkirina wê di çarçoveya hunerê de bi asteke gerdûnî, tê wateya xizmetkirina gotara polîtîk a heyî. Dema pozîsyona navçandî ya Bayduyê jî li ber çavan tê girtin, di gotara wê ya hunera rexneyî de nakokiyeke cidî derdikeve holê. Eşkerekirina wê yekê ku gotarên ku rolên zayenda civakî teşe didin çawa tên avakirin, bi qasî rexnekirina wê yekê girîng e ku ev gotar çawa bi rêya fîgurên jin ên ku xizmeta şîdeta dewletê dikin ji nû ve tên hilberandin.
ÇAVKANÎ
ALTUĞ, E. (2017, 12 10). Gazete Duvar. Gazete DUVAR: Ji https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2017/12/10/mesafenin-iyilik-anlari hate wergirtin.
BARAN, T. (2014). 1937-1938 Yılları Arasında Basında Dersim. Stembol: İletişim.
BİANET. (2013, 10 31). BİAMAG. Sabiha Gökçen: Hedef Doğrudan Dersim idi: Ji https://bianet.org/haber/sabiha-gokcen-hedef-dogrudan-dersim-idi-118256 hate wergirtin.
BURULDAY, S. (2019, 4 17). Mehtap Baydu’nun “Eat Me, Meet Me” Performansı Üzerine. Birikim: Ji https://birikimdergisi.com/guncel/9449/mehtap-baydunun-eat-me-meet-me-performansi-uzerine hate wergirtin.
EVREN, S. (2026, 10 2). Unlimited. Unlimited: Ji https://www.unlimitedrag.com/post/sikismisliklar-delmeler-ve-donusumler-mehtap-baydu-yapitindan hate wergirtin. Gazetesi, S. (2012, 12 24).
SABAH GAZETESİ. Ji https://www.sabah.com.tr/aktuel/2012/12/24/sabiha-gokcen-neden-tartisiliyor hate wergirtin.
Nezahat GÜNDOĞAN, K. G. (2024). Dersim'in Kayıp Kızları. Stembol: İletişim. Şey, B. v. (2017). Galeri Nev Yayınları. Ji https://galerinev.art/tr/mehtap-baydu hate wergirtin.
YÜCEER, S. (2021, 2 26). Atatürk Ansiklopedisi. Sabiha Gökçen (Esiner) (1913-2001): Ji https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/199/Sabiha-G%C3%B6k%C3%A7en-(Esiner)-(1913-2001 hate wergirtin.
Şîrove (0)