Pêşangeha Ya duyemîn / İkincisi / The second one, ku di 18ê Cotmehê de li subSPACEê, di bin sîwana avesta | CULTUREê de, li navçeya Sûra Amedê hate vekirin, yek ji texmînên adetî yên hunera hemdem vedikole. Piştî ku berhemeke hunerî cara yekem tê pêşandan, çi dibe? Pêşangeha ku kuratoriya wê ji aliyê Gül Hür û Şener Özmen ve tê kirin, wê heta 28ê Sibata 2027an vekirî be. Berhemên ku Fikret Atay, Mahmut Celayir, Murat Gök, Sidar Alışık, Şener Özmen û Zeynep Uruç di demên cuda de afirandine, di heman mekanî de ji nû ve rastî hev tên.
Afîşa Pêşangehê
Wisa xuya dike ku pêşangeh navê xwe ji wê yekê digire ku ew pêşangeha duyemîn a subSPACEê ye. Lê “duyemîn”a li vir ji hejmareke rêzê ya di salnameya saziyekê de gelekî zêdetir wateyê li xwe digire. Li hember rêzgirtina kevn û hema bêje mutleq a cîhana hunerê ji bo “yê yekem”, pêşangeh mafê yê duyemîn, ango yê ku ji nû ve tê pêşandan û ji nû ve lê tê nihêrîn, diparêze. Vê yekê wekî tezekê îlan nake, lê wekî rêbazeke xebatê bi kar tîne. Berhemên ji demên cuda tîne kêleka hev û ferqa ku di navbera wan de derdikeve holê, dike bi xwe tiştê ku tê pêşandan.
Xala destpêkê ya pêşangehê hevokek ji romana Hiner Saleem a Ez û Ez (Jiyana min a piştî mirinê) ye: “Min hertim wisa bawer dikir ku du jiyanên min hene. Wexta min fam kir ku yek tenê ye, Ya duyemîn dest pê kir.” Di romanê de vebêjer wesiyet dike ku piştî mirina wî, xweliya wî bibin welatê wî, ser gora dayika wî. Lê sînor, burokrasi û biyanîbûn rê nadin xweliyê jî. Ew yek jî watedar e ku pirtûk bi Fransî hatiye nivîsandin û paşê hatiye wergerandin bo Kurdî. Hevoka ku navê pêşangehê jê hatiye, hê di destpêka rê de ji zimanekî derbasî zimanekî din bûye. Ev hûrgilî mantiqa pêşangehê xulase dike. Jiyana duyemîn cihê ya yekem nagire; ew tê wê wateyê ku ya yekem bi zimanekî din, li cihekî din berdewam dike.
Mahmut Celayir, Otoportre, 2015, Boyaxa rûnî li ser tûwalê · 150 × 250 cm
Her yek ji xebatên di pêşangehê de ji demeke din tê. Di şert û mercên cuda de hatine afirandin, bi temaşevanên cuda re rastî hev hatine û di pêşangehên cuda de, di nav cîrantiyên cuda de hatine xwendin. Niha ew hemû li Sûrê di bin heman sîwanê de ne. Ev kêlekahevbûn, li şûna ku rabirdûya xebatan ji holê rake, cudahiya demê ya di navbera wan de radixe ber çavan. Xebatên Mahmut Celayir ên bi navê Otoportre(2015, boyaxa rûnî li ser tûwalê) û Otoportre (2020, vîdeoya pênc xulekî), vê mesafeyê bi çavdêriyên ku hunermend di demên cuda de li gundewarê Kurdî pêk aniye, şênber dikin. Guherîna bedena mirovî li hember berdewamiya peyzaja gundewarî, rehenda demkî ya pêwendiya hunermend bi derdora xwe re derdixe holê. Dijberiya di navbera hebûna peyzajê ya ku bi awayekî nîspî bêguher hatiye veguhestin û veguherîna bedenê de, me vedixwîne ku em careke din li ser pêwendiya mirov bi erdnîgariya ku tê de dijî bifikirin.
Berfîn, 2010, Fotograf · 30 × 45 cm
Vîdeoya Murat Gök a bi navê Low Approach (Alçak Uçuş / Firîna Nizm, 2009) û xebata wî ya fotografî Berfîn (2010) jî formên cuda yên ku jiyana rojane di heman erdnîgariyê de li hember destwerdana leşkerî û hevsengiya nazik a xwezayê digire, tînin kêleka hev. Di Low Approachê de jetek leşkerî bi dengê xwe destwerdanê li herikîna jiyana rojane dike; jiyana sivîl qut dike û bandora bedenî û hestyarî ya hebûna leşkerî ya li ezmanan dide hîskirin. Di Berfînê de jî, kêzika dragonflyê ku di Kurdî de wekî kêzika helîkopterê jî tê binavkirin, bi xêzkirina helîkopterekê ya di destê zarokekî biçûk de û dîmena Baxçeyên Hewselê re di heman fotografê de tê cem hev. Li aliyekî zindiyeke biçûk ku hevsengiya xwezayê ya xwe dihewîne, li aliyê din amûreke hewayî ku bûye sembola hêza leşkerî: Gök di navbera van her du îmajeyan de tengezariya di navbera wêrankariyê û naîfbûnê, destwerdanê û hebûna xwezayî de ava dike. Ev dijberî dikare wekî oksîmoronekê bê xwendin ku mesafeya di navbera kêzika ku parçeyek ji xwezayê ye û teknolojiya leşkerî ya ku li ser jiyana sivîl disepîne radixe ber çavan. Di xebatên Celayir de pêwendiya di navbera peyzaja gundewarî û bedena mirovî ya ku di nav demê de dirêj dibe derdikeve pêş; di xebatên Gök de jî jiyana rojane ya heman erdnîgariyê bi formên cuda yên destwerdana leşkerî û pêwendiya bi xwezayê re xuya dibe. Bi vî rengî, berhem ne tenê wekî xebatên ku di dîrokên cuda de hatine afirandin tên pêşandan; ew di pêşangehê de wekî rastîhevhatinên ku nîşan didin pêwendiya mirov bi erdnîgariya ku tê de dijî di demên cuda de çawa wate digire, cihê xwe digirin. Ya duyemîn, li şûna ku vê cudahiya demê ji holê rake, wê vediguherîne pêwendiyeke pêşandanê ku xebat tê de hevûdu ji xwendineke nû re vedikin.
Bicihkirina vê nêzîkatiyê di nav sîstema hunera hemdem de alîkarî dike ku pêşangeh zelaltir bê xwendin. Bîenal, fûarên hunerê û bernameyên galeriyan bi piranî li ser çandeke “promiyerê”, ango yekem pêşandanê, hatine avakirin. Xebata ku nû hatiye afirandin, cara yekem tê pêşandan û hê neketiye gerê, biqîmettir tê dîtin. Metnên çapemeniyê îfadeya “cara yekem” wekî nîşaneke nirxê bi kar tînin, sazî jî bernameyên xwe li gorî leza nûbûnê dipîvin. Piştî ku berhemek carekê tê pêşandan, pir caran vediguhere qelemekî envanterê, rêzeke di kurtejiyanê de an jî dosyeyeke koleksiyonê. Pêşandanên duyem, sêyem û çarem di bîra sîstemê de bi gelemperî wekî “dubare” tên tomarkirin û dubarebûn, di vê mantiqê de, tenê wekî qeydeke gerê tê dîtin. Lê careke din pêşandana xebatekê piştî salan, li bajarekî din û li kêleka xebatên din, pir caran ji pêşandana wê ya yekem zêdetir tiştan dibêje. Ya duyemîn tam vê awayê tomarkirinê dixe ber pirsê. Ew diparêze ku dubarebûn bi rastî dikare bibe hilberîneke duyem û her pêşandaneke nû dîrokeke nû li xebatê zêde dike. Ji ber vê yekê, anîna peyva Kurdî, ango “duyemîn”ê, li serî ne hûrgiliyeke biçûk e. Duyemînbûn li vir êdî ne pozîsyoneke ku ber bi rêza jêrîn ve hatiye dehfandin e; ew dibe xala destpêkê.
Pêşangeh bi damarekî kûr û kevnar ê teoriya estetîkê re li hev dike. Hans-Georg Gadamer berhema hunerî wekî nesneyekê nagire dest; bi rêya Kant û Schiller wê di çarçoveya lîstikê de difikire. Berhem bi serê xwe wekî tiştekî qediyayî nasekine; her car ku tê pêşkêşkirin, ji nû ve pêk tê. Li gorî Gadamer, pêşkêşkirin ne pratîkeke ku ji derveyî berhemê lê zêde dibe; ew bûyerek e ku girêdayî hebûna berhemê bi xwe ye. Berhem tenê dema ku tê pêşkêşkirin û bi temaşevanekî re rastî hev tê, hebûna xwe pêk tîne. Her pêşkêşkirineke nû ya heman berhemê pêkhatineke hebûna wê bi xwe ye û tu yek ji wan dubarebûneke lawaz a ya din nayê hesibandin (Gadamer, 2008, r. 142–154). Ramana hemdemiyê ya ku Gadamer ji Kierkegaard girtiye jî bi vê yekê ve girêdayî ye. Berhem di kêliya ku kesek lê dinêre de bi wî kesî re dibe hemdem û dûrbûna dîrokî di vê rastîhevhatinê de ji holê ranabe; berevajî, vediguhere şertê wateyê (Gadamer, 2008, r. 178). Di vê çarçoveyê de, tiştê ku Ya duyemîn pêşniyar dike dikare wiha bê xwendin: Pêşandana duyem a xebatekê siya pêşandana wê ya yekem nîne; ew cihê ku berhem careke din lê pêk tê ye. Ji ber vê yekê, peyva “duyemîn” ne tenê rêzkirineke hêsan nîşan dide; ew dibêje ku tiştek ku piştî yê yekem tê, nikare wekî berê bimîne. Dema berhemek cara duyemîn tê pêşandan, dibe ku wekî heman berhemê li hember me bisekine; lê çavê ku lê dinêre, mekanê ku tê de ye û xebatên ku li kêleka wê ne guherîne. Rastîhevhatin bi xwe jî vediguhere qateke nû ya tecrubeya estetîkî ku li dîroka berhemê zêde dibe. Berhem îro ji nû ve ava dike, temaşevanê îro jî rabirdûyê ji nû ve ava dike.
Tinica, 2004, Vîdeoya yek-kanalî · 7 xul. 59 çr.
Ev nêrîn, pirsa ku çêkirina pêşangehekê çi ye jî diguherîne. Ya duyemîn bi mantiqeke retrospektîf bi pêş ve naçe; li şûna ku berhemên hunermendan li ser xêzeke kronolojîk rêz bike, xebatên ku di demên cuda de hatine afirandin bi xebatên heman serdemê re tîne cem hev. Di vîdeoya yek-kanalî ya Fikret Atay a bi navê Tinica (2004) de, xortek li ser girekî ku serweriya bajar dike, bi daran li derfên plastîk û tenekeyan dixe û rîtmekê çêdike. Dengên ku di destpêkê de xav û bêserûber xuya dikin, her ku lêdan zêde dibin, hêdî hêdî vediguherin perkûsyoneke tundtir. Her ku tundiya rîtmê zêde dibe, rêza muzîkal jî ber bi çalakiyeke wêranker ve diçe; di dawiyê de xort bi pêyan li derf û tenekeyan dixe û wan belav dike. Hilberîna deng û parçekirina nesneyan di heman çalakiyê de digihîjin hev.
Our Village,(Gundê Me), 2004, Vîdeoya yek-kanalî, PAL DV · 7 xul. 09 çr.
Di vîdeoya yek-kanalî ya Şener Özmen a bi navê Our Village (Gundê Me, 2004) de jî, rûyên du zarokên ku straneke Kurdî dibêjin, her ku stran tê qutkirin, her ku diçe mor û şîntir xuya dikin. Ev qutbûnên ku dikevin nav herikîna stranê, îfadeya muzîkal vediguherînin tecrubeyeke zext û êşkenceyê. Di vîdeoya Atay de rîtma dengî ya ku her ku diçe tundtir dibe bi parçekirina nesneyan bi dawî dibe; di vîdeoya Özmen de jî qutkirina strana Kurdî şopên şîdetê yên li ser bedenên zarokan eşkeretir dike. Her du xebat jî yên sala 2004an in; lê pêwendiya di navbera deng, beden û şîdetê de bi awayên cuda ava dikin. Dema ev her du xebatên heman dema dîrokî di pêşangehê de li kêleka hev tên fikirîn, derdixin holê ku deng hem awayekî îfade û hilberînê ye, hem jî qadek e ku zext dikare destwerdanê lê bike.
Pêşkêşkirina xebatên ji demên cuda û xebatên ku di heman serdemê de hatine afirandin bi hev re, rabirdûyê di nav îro de ji nû ve dixe tevgerê. Kronolojî li vir êdî bi serê xwe ne rêzeke diyarker e; dîrokên cuda û pêwendiyên hunerî yên cuda ku di heman demê de tên avakirin, qadeke rastîhevhatina hevdem diafirînin. Xebatên ku li kêleka hev disekinin, di heman demê de ku mesafeya di navbera wan de nîşan didin, bi rêya vê mesafeyê awayên xwendina hevûdu jî diguherînin. Têgeha Jacques Rancière ya “parvekirina hestpêkirî” di vê xalê de ronîker e. Huner û siyaset di nav dabeşkirinekê de kar dikin ku diyar dike ka çi dikare bê dîtin, bê gotin û bê kirin; siyaseta hunerê jî di îmkana ji nû ve sazkirina vê dabeşkirinê de derdikeve holê. Dema pêşangehek biryar dide ku xebatan di nav kîjan cîrantî û pêwendiyên demî de nîşan bide, vê rêza xuyaîbûnê ji nû ve ava dike. Ya duyemîn, bi anîna berhemên ji demên cuda û xebatên ku di heman salê de hatine afirandin li cem hev, pêwendiyên li derveyî rêzkirina kronolojîk ava dike. Ji nû ve pêşandana xebatekê tê wê wateyê ku şertên dîtina wê ji nû ve tên sazkirin. Ji vê aliyê ve, xebata kuratoryal tenê bi danasîna berhemê an jî bi bicihkirina wê di nav vegotineke ji berê ve diyarkirî de sînordar namîne; bi peydakirina derfetê ku berhem bi xebatên din re rastî hev were, beşeke nû li hebûna wê ya giştî zêde dike.
Qutkirina pêşangehê ji çarçoveya herêmî jî dê bibe xwendineke kêm. subSPACE, ku li Sûrê ye, di bin sîwana avesta | CULTUREê de ji hunera hemdem re qadekê vedike. Di heman avahiyê de pirtûkfiroşek, Pirtûkxaneya Celadet Alî Bedirxan û bernameyên çand û hunerê hene. subSPACE, ku bi pênaseya mekan bi xwe “gavekê ji jêr ve li hilberîna hunerî dinêre”, dema bi pirtûkxaneya li qata jêrzemînê ya avahiyê re tê fikirîn, ji pêşangeheke ku di nav qatên berhevkirî de vedibe re jî zemînekê amade dike. Ev avahî tîne bîra mirov ku Gaston Bachelard di Poetîkaya Mekan de malê wekî hebûneke stûnî ya ku ji ban heta jêrzemînê dirêj dibe digire dest û vê stûniyê bi rêya îmaja dualî ya C. G. Jung dixwîne. Li gorî Bachelard, jêrzemîn hebûna tarî ya malê ye û bi hêzên binerdê re têkildar e; dema em jêrzemînê di xeyala xwe de dibînin, em bi bêaqiliya kûrahiyan re li hev tên (Bachelard, 1996, r. 51–53). Hebûna pirtûk, ziman û arşîvê li qatên jêrîn ên avahiyekê, kûrahiyekê jî dide xebatên ku li jor tên pêşandan. Berhemên hunerî li vir, di avahiyeke ku pirtûk, ziman, bîr û hilberîna çandî tê de bi hev re ne, ji nû ve rastî hev tên. Ev navhevketin tê wê wateyê ku xebat ne di bêalîbûna bêdeng a kûpeke spî de, lê li kêleka tiştên ku tên xwendin, wergerandin, arşîvkirin û axaftin disekinin. Xuyaîbûna Kurdî li ser dîwarê saziyeke hunerî, li kêleka pirtûk û pirtûkxaneyê, bi taybetî jî girîng e. Di vê erdnîgariyê de ziman, hem hilgirê bîrê ye hem jî şahidê berdewamiyeke qutkirî ye. Di nav berdewamiyeke qutkirî de, “jiyana duyemîn” ji mecazeke razber derdikeve û giraniyeke dîrokî bi dest dixe.
Urbs, 2026, Çapa lînolyumê li ser qumaşê · 150 × 300 cm
Pêwendiya pêşangehê bi erdnîgariyê re, di xebatên Sidar Alışık û Zeynep Uruç de bi awayên cuda derdikeve holê. Xebata Sidar Alışık a bi navê Urbs (2026), ku bi teknîka çapa lînolyumê li ser qumaşê hatiye afirandin, hêmanên mîmarî yên wekî berbendên deriyan, ban, derî, dîwar, pace û hewşan vediguherîne formên sembolîk û îmajeyeke bajarî ava dike. Ev hêmanên ku mîmariya dîrokî ya Amedê tînin bîra mirov, dema ji fonksiyonên xwe yên avahîsaziyê tên derxistin û tên cem hev, wekî nîşanên ku bîra dîtbarî ya bajarî pêk tînin derdikevin holê. Bajar li vir ne tenê wekî qadeke rûniştinê ya fîzîkî, lê wekî yekpareyek dîtbarî ya ku bi hilbijartin, veguherandin û ji nû ve rêzkirina formên mîmarî tê avakirin, derdikeve pêşberî me.
Between Darkness and Doorway, (Di Navbera Tarî û Berbendê De), 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 76 × 76 cm
Reflection in Stillness, (Rengvedan di Aramiyê de), 2024, Akrîlîk li ser tûwalê · 75 × 122 cm
Tabloyên Zeynep Uruç ên akrîlîk li ser tûwalê, Between Darkness and Doorway (Di Navbera Tarî û Berbendê De, 2025), Reflection in Stillness (Rengvedan di Aramiyê de, 2024), Reflection VII (Rengvedan VII, 2025) û Reflection VI (Rengvedan VI, 2025), nêrînê ji bajarî ber bi hundirê malê û tecrubeya rojane ya takekes ve yön dikin. Di tabloyan de fîgurên jinan dema ku li ser qenepeyê an jî li erdê dirêjkirî ne, li neynikê dinêrin an jî bi rêya selfîyekê rûyên xwe rasterast dixin nav wêneyê, tên dîtin. Di van sehneyan de jiyana rojane li derdora pevçûneke diyar an jî bûyereke dramatîk nayê avakirin. Sekin, rû û hebûna fîguran a di nav malê de pêwendiya takekes bi cîhana xwe re derdixe pêş. Xwendina tabloyên Uruç tenê wekî temsîla rewşeke civakî dikare taybetiya vê tecrubeya şexsî û rojane ji ber çavan winda bike. Di xebata Alışık de hêmanên mîmarî zimanê dîtbarî yê bajarekî ava dikin; di tabloyên Uruç de jî fîgurên nav malê rewşên cuda yên tecrubeya takekesî radixin ber çavan. Bi vî rengî pêşangeh du cîhanên dîtbarî yên ku di pîvanên cuda de hatine avakirin tîne cem hev: bajar û mal, sembolên mekanekî hevpar û hebûna rojane ya takekes.
Reflection VI, (Rengvedan VI), 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 25 × 25 cm
Reflection VII, (Rengvedan VII), 2025, Akrîlîk li ser tûwalê · 25 × 25 cm
Ev rastîhevhatin derfetê dide ku meseleya erdnîgariyê ya di pêşangehê de bêyî ku bi vegotineke tenê ya nasname, aidiyet an jî bîrê ve were sînordarkirin, bê fikirîn. Xebatên ku di demên cuda de hatine afirandin, li Ameda îro bi temaşevanên nû re û di nav pêwendiyên nû de rastî hev tên. Mesafeya di navbera şertên dema ku berhemek hatiye afirandin û şertên pêşandana wê ya îro de dikare awayê xwendina berhemê biguherîne. Cudahiya di navbera awayê ku Sidar Alışık îmajeya bajarî bi sembolên mîmarî ava dike û baldariya Zeynep Uruç a li ser tecrubeyên takekesî yên nav malê de nîşan dide ku pêşangeh, bêyî ku bi vegotineke tenê ve girêdayî bimîne, nêzîkatiyên dîtbarî yên cuda tîne kêleka hev. Fikirîna van xebatan bi nêzîkatiyên dîtbarî yên Mahmut Celayir û Murat Gök ên li ser peyzaja gundewarî, bedena mirovî û jiyana rojane re jî pêwendiyên pêşangehê bi mekan re cihêrengtir dike. Tiştê ku li vir girîng e ne ew e ku hemû berhem heman meseleyê tînin ziman; lê ew e ku tecrubeyên cuda yên ku her yek bi zimanê xwe yê dîtbarî û şertên xwe yên hilberînê ava dike, di heman qada pêşandanê de rastî hev tên. Dema xebatek li kêleka xebateke din tê, çi diguhere? Îmajeyeke ku ji rabirdûyê tê, îro rastî kîjan pirsan tê? Ya duyemîn, bêyî ku van pirsan û berheman di nav vegotineke hevpar de bihelîne, pêwendiyên di navbera wan de jî li ser zemîna xuyaîbûnê vedike.
Hunera herêmekê pir caran bi etîketa “xwecihî” an jî “herêmî”, ango wekî materyaleke mînak ji bo çarçoveyên ku li navendê hatine avakirin, tê xwendin. Ya duyemîn vê adetê berevajî dike. Pirsa jiyana duyemîn a berhemê wekî teoriyeke ku ji derve hatiye îthalkirin nayne; wê bi navekî Kurdî, li Amedê, di nav avahiyekê de ku pirtûk û pirtûkxaneyek tê de hene, dipirse. Têgehên wekî werger, dubare û sirgûn li vir wekî termên deynkirî yên ji pirtûkan hatine girtin nasekinin; ew bi rastiya rojane ya mekan û ziman re li hev tên.
Pirsa ku pêşangeh digire dest di navenda çarçoveya kuratoryal de ye: Gelo jiyana berhemeke hunerî di kêliya ku hunermend wê temam dike de bi dawî dibe? An jî her pêşandaneke nû, her temaşevanekî nû û her mekanekî nû demeke din li berhemê zêde dike? Pêşangeh bersiveke teqez nade vê pirsê. Ew li bersivê bi anîna xebatan ji nû ve cem hev û bi karkirina li ser mesafeya di navbera wan de digere. Xebatên ku ji demên cuda tên, li Amedê di nav demeke hevpar de cih digirin. Mesafeya ku di navbera kêliya yekem a hilberînê û pêşandana îro de vedibe, vediguhere çîroka sereke ya pêşangehê. Çîroka berhemekê di kêliya ku ji destê hunermend derdikeve de bi dawî nabe. Ya duyemîn tenê vê yekê nabêje; hewl dide wê nîşan jî bide.
Nîşe:
Gadamer, Hans-Georg, Hakikat ve Yöntem I, werg. Hüsamettin Arslan û İsmail Yavuzcan, Stenbol: Paradigma Yayıncılık, 2008.
Bachelard, Gaston, Mekânın Poetikası, werg. Aykut Derman, Stenbol: Kesit Yayıncılık, 1996.
Şîrove
00