LI SER ZIMANÊ TÊGÎNÎ Û TERMÎNOLOJÎYA HUNERA HEVDEM DI KURDÎ DE

Di van salên dawî de, hunera Kurdî ya hevdem bi rêya pêşangehan, bîenalan, muzeyan, înîsiyatîfên serbixwe, kolektîfên hunermendan û weşanên navneteweyî her ku diçe berbiçavtir bûye. Lêbelê, termînolojiyeke hevpar a hunera hevdem bi Kurdî ku bikaribe vê hilberîna hunerî nîqaş bike, belge bike û bigihîne nifşên pêşerojê, hîn di pêvajoya avabûnê de ye. Cihêrengbûna hilberîna hunerî û pêşketina zimanê teorîk bi heman lezê pêş neketine; ev rewş bi taybetî di warên wergerê, rexneya hunerî, nivîsên kuratorî, lêkolînên akademîk û weşangeriyê de valahiyên girîng derxistine holê.

Îro gelek têgînên ku di nivîsarên hunera hevdem de bi berfirehî tên bikaranîn, wekî space, medium, object, material, form, figure, image, representation, installation, performance, site-specific installation, archive, memory, process, practice, context, discourse, aesthetics, conceptual art, public sphere, body, identity, belonging, visibility, narrative, subject, agency, performativity, digital art, video art, research-based art, collective production, ecology, diaspora, decolonial approach, materiality û relationality di Kurdî de hîn xwedî beramberên hevpar û bi awayekî giştî qebûlkirî nînin.* Dikare heman têgîn di weşanên cuda de bi awayên cuda bê bikaranîn; heta carinan di nav heman nivîsê de jî mirov rastî tercîhên wergerê yên cihê dibe. Ev rewş ne tenê wekî cihêrengiyeke termînolojîk tê dîtin, lê di heman demê de ji aliyê hevgirtina têgînî ve jî pirsgirêkeke girîng pêk tîne.

Ev rewş ne tenê taybetî qada hunera hevdem e. Gelek dîsîplînên din wekî felsefe, sosyolojî, antropolojî, mîmarî, lêkolînên medyayê, lêkolînên çandî û lêkolînên zayenda civakî jî di pêvajoya avakirina ferheng û zimanê xwe yê têgînî yê hevpar bi Kurdî de ne. Lê ji ber taybetmendiya navdîsîplîner a hunera hevdem, têgînên van qadan gelek caran di nav heman nivîsê de dicivin. Ji ber vê yekê, pirsgirêkên termînolojîk li vê qadê bêtir berbiçav dibin.

Şemo-Marogulov alfabesi

Pirsgirêk ne tenê kêmasiya peyvên nû ye. Gelek caran, îfadeyên ku di Tirkî, Îngilîzî, Fransî an jî Erebî de bicih bûne, rasterast derbasî Kurdî bûye. Ev rewş jî dibe sedem ku bikaranînên ku bi avahiya hevokan, strukturên fonetîk û derfetên derbirînê yên Kurdî re li hev nayên, belav bibin. Lêbelê veguhastina têgînekê bo zimanekî din tenê bi dîtina berambera ferhengî çareser nabe; mesele ew e ku têgîn di nav şêweya ramanê, konteksta çandî û sîstema derbirînê ya zimanê armanc de ji nû ve were avakirin.

Ev rewş ne encama çewtiyên wergerê ye. Îro gelek têgînên hunerê yên ku di Îngilîzî, Fransî an Almanî de wekî têgînên bicihbûyî tên qebûlkirin jî, bi rêya nîqaşên dirêjdem, pratîkên wergerê, xebatên akademîk, weşanên muzeyan û kovarên rexneyî gihîştine wateyên xwe yên îroyîn. Di Tirkî de jî beşeke girîng a termînolojiya hunera hevdem, bi taybetî ji salên 1980yî û pê ve, bi tevkariya wergerê, weşangeriya akademîk û saziyên hunerê bûye malê hevpar. Di Kurdî de jî pêvajoyeke heman rengî ya sazîbûn û bicihbûnê hîn berdewam e.

Ji ber vê yekê her wergêr, edîtor, lêkolîner an nivîskarê ku di qada hunera hevdem de dixebite, ji katalogên pêşangehan heta weşanên bîenalan, ji metnên hunermendan heta nivîsên rexneyî, di gelek cureyên metnan de bi heman pirsgirêkên termînolojîk re rû bi rû dibe. Hebûna gelek bikaranînên cihêreng ji bo heman têgînekê an jî nebûna beramberekî bicihbûyî, pêwîst dike ku di her metnê de ji nû ve biryarên edîtoryal û têgînî bên girtin. Ji ber vê yekê, ev mesele nikare tenê bi tercîhên wergerê yên takekesî bê şîrovekirin; pirsgirêka bingehîn ew e ku zimanekî têgînî yê hevpar hîn di pêvajoya avabûnê de ye.

Shadi Harouni, The Owl's Made a Nest In The Ruins Of The Heart

Em wekî FIREZZ Editorial Collective xwe wekî biryarderên dawî an jî otorîteyeke zimanî ya vê pêvajoyê nabînin. Berevajî vê, em wan têgînên ku bi kar tînin wekî pêşniyarên edîtoryal ên vekirî ji bo nîqaşê dinirxînin. Tercîhên me li ser hewldana nirxandina hevdemî ya xezîneya peyvan a dîrokî ya Kurdî, bikaranînên hevpar ên di navbera zaraveyan de, derfetên afirandina têgînan û beramberên wan ên di literatûra navneteweyî ya hunera hevdem de ava dibin. Dema ku pêwîst be em peyvên Kurdî yên bicihbûyî tercîh dikin; dema ku pêwîst be em pêşniyarên têgînî yên nû pêş dixin; û di hin rewşan de jî em termînên navneteweyî diparêzin da ku ew bi demê re di Kurdî de jî cihê xwe bibînin.

Metnên ku FIREZZ bi Kurdî, Tirkî û Îngilîzî diweşîne, beşek ji vê nêzîkatiya edîtoryal in. Em weşangeriya sêzimanî ne tenê wekî rêyekê ji bo gihiştina komên xwîner ên cuda dibînin; di heman demê de ew wekî modelek weşangeriyê dinirxînin ku gera têgînî di navbera van zimanan de xurt dike, hunera Kurdî ya hevçerx bi qada hunera navneteweyî re têkildar dike û tevkariyê li pêşketina nivîsandina hunerî ya rexneyî bi Kurdî dike.

Armanca me ne avakirina otorîteyekê nû ya zimanî ye. Berevajî vê, armanca me ew e ku em tevkariyê bidin avabûna termînolojiyeke hunera hevdem ku bêhincetkirin e, ji rexneyê re vekirî ye û dikare bi pêş ve were birin. Em bawer dikin ku zimanekî hevpar yê hunera hevdem bi Kurdî ne bi weşanekê, ne bi wergêrekî û ne jî bi saziyekê tenê dikare pêk were; ew ê tenê bi xebat û hewldanên hevpar ên demdirêj ên hunermendan, wergêran, akademîsyenan, kuratoran, edîtoran, rexnegiran û lêkolînerên ziman pêş bikeve.

Avabûna lîteratûreke mayînde ya derbarê hunera Kurdî ya hevdem de ne tenê bi hilberandina berhemên hunerî pêkan e; di heman demê de bi pêşketina zimanekî têgînî yê hevpar pêkan dibe ku bikaribe vê hilberînê pênase bike, nîqaş bike, rexne bike û di warê dîrokî de belge bike. Ji ber vê yekê, termînolojî ne tenê meseleyeke teknîkî ya peyvan e; ew yek ji bingehên sereke yên rexneya hunerî, wergerê, lêkolînê, perwerdeyê û dîroka hunerê ye.

Bi vê têgihiştinê, FIREZZ Editorial Collective her nivîsa hunerî, werger, hevpeyvîn, metna hunermend û tercîha edîtoryal a ku diweşîne, ne tenê wekî naverokên ku hilberîna hunerî ya heyî berbiçav dikin, lê her wiha wekî tevkariyeke demdirêj ji bo avabûna lîteratûra hunera hevdem û zimanê wê yê têgînî bi Kurdî dinirxîne.

Ziman bi bikaranînê pêş dikeve; termînolojî jî di wergeran, katalogên pêşangehan, bîenalan, rexneyên hunerî, lêkolînên akademîk û nîqaşên giştî de digihêje asteke pêhtir. Ji ber vê yekê, têgînên ku em li vir pêşniyar dikin ne biryarên dawîn in; ew pêşniyarên edîtoryal in ku ji ramana hevpar, rexne û hilberîna bi hev re vekirî ne. Em bawer dikin ku lîteratûreke dewlemend, rexneyî û domdar a derbarê hunera Kurdî ya hevdem de tenê bi vê hewldana hevpar dikare pêş bikeve.

*Di vê nivîsê de hin termînên sereke yên hunera hevdem ango contemporary art terminology bi forma wan a navneteweyî hatine hiştin. Armanc ne pejirandina formekî yekane ye, lê vekirina qada nîqaşê li ser pêşxistina termînolojiya hunera hevçerx bi Kurdî ye.